Herinneringen

On door DrayinDray BosmaEen reactie plaatsen

Ik heb iets met datums. Ik ken de verjaardagen van mensen waarmee ik maar kort heb gewerkt. Soms ook die van collega’s die ik nauwelijks sprak. Een wandelende agenda, zouden sommigen zeggen. Meestal handig, soms vreemd. Ik zet zelfs pincodes of andere getallen om in datums, zodat ik ze niet kan vergeten. Zo wordt alles een soort kalender in mijn hoofd.
Soms heeft een datum een eigen gewicht. Je wordt wakker, doet je routine, en niets wijst erop. Tot dat ene getal zich plotseling opdringt, stil en onmiskenbaar. Niet met trompetgeschal, gewoon als een adem die je niet kunt negeren.

Vandaag is het de sterfdag van mijn zwager Hans. Mijn hele bewuste leven lang voelde hij als een oudere broer voor me. Iemand bij wie je altijd terechtkon. En ineens voelt alles anders: de lucht zwaarder, de stilte groter. Buiten lachen mensen, huilt een kind, rijdt een bus voorbij. Voor hen gewoon een dag, voor jou een gat dat niemand ziet.

Je probeert je gedachten te sturen, iets praktisch te doen, de wereld weer in te halen. Maar herinneringen sluipen binnen, ongepland: een geur, een zin, een blik. En zonder dat je het kunt uitleggen, vult het een lege plek in je borst. Een gemis dat geen woorden verdraagt.
Wat je verliest op zo’n dag is meer dan iemand. Het is vanzelfsprekendheid. Het idee dat sommige dingen blijven zoals ze altijd waren. Dat iemand er gewoon is, omdat hij er altijd was.

Toch zit er troost in die ongrijpbare pijn. De datum meldt zich elk jaar, alsof iemand zegt: “Ik ben er nog, een beetje.” Tegen de avond zakt het weer weg. Op dagen als deze denk ik meteen aan alle geliefden die er niet meer zijn, aan hun stem, hun lach, hun aanwezigheid die voor altijd bij me blijft hangen. Misschien is dat wel het meest pijnlijk: dat de mensen die je ooit je mooiste herinneringen gaven, uiteindelijk zelf de herinnering zijn geworden.

Weemoed

On door DrayinDray Bosma1 reactie

Er is een bepaald soort weemoed dat zich niet aankondigt met trompetgeschal. Het komt niet binnen als een drama. Het schuifelt naar binnen, gaat ergens zitten en zegt niets. Je merkt het pas als je ’s ochtends wakker wordt, in Nederland, terwijl de regen horizontaal lijkt te vallen. Het begint meestal een dag na thuiskomst.

In Toscane was alles eenvoudig. Dat is misschien wel het verraderlijke eraan. Je stond op, deed niets bijzonders, en toch voelde de dag als een cadeautje. De zon was er gewoon. Alsof iemand hem speciaal voor jou had aangezet en daarna vergeten was hem weer uit te doen. Je liep naar een pleintje dat er al honderden jaren lag en bestelde een caffè pistachio. Alleen al de naam maakte dat je bleef zitten.

Lunch was geen onderbreking van de dag, maar de dag zelf. Een tafeltje, een karaf bronwater, koel en helder, met van die kleine druppels aan de buitenkant van het glas. En die koffie dus, zachtgroen bijna, lichtzoet, iets romigs, iets dat nergens om vroeg en toch alles gaf. Je keek naar mensen die ook zaten te kijken. Er gebeurde niets en dat was precies de bedoeling.

En dan nu. Een woensdagmorgen die al moe begint. De lucht heeft de kleur van een oude krant. De wind trekt aan je jas alsof hij iets van plan is. Op kantoor ruikt het naar natte jassen en koffie die al te lang op de plaat staat. Je opent je mailbox en daar is hij weer: de wereld zoals hij blijkbaar hoort te zijn. Afspraken, herinneringen, kleine verzoeken die nooit klein blijven.

Het is niet dat het hier slecht is. Dat is het verwarrende. Nederland doet gewoon zijn ding. Collega’s zijn vriendelijk. De koffie is prima, maar hij is geen caffè pistachio. Dat is het probleem misschien. Hij doet wat hij moet doen, maar hij blijft koffie.

Je denkt aan dat terras. Niet eens aan iets spectaculairs. Geen groot uitzicht, geen dramatische zonsondergang. Gewoon dat tafeltje, een beetje scheef misschien, met een glas dat een kringetje achterlaat. Het bronwater dat je niet dronk omdat je dorst had, maar omdat het er was. Omdat het hoorde bij zitten. Bij blijven.

Hier kijkt de klok je aan. Niet vijandig, maar wel nadrukkelijk. Alsof hij wil zeggen: we gaan door, of je het nu leuk vindt of niet. ‘s Middags, als de regen nog steeds niet heeft opgegeven, vraag je je af hoe dat kan. Dat je daar zo moeiteloos in een ritme gleed dat eigenlijk nergens over ging, en dat je hier zo hard moet werken om iets eenvoudigs vast te houden. Een gevoel, een rust, al is het maar voor even.

Misschien zit het hem in dat water. In de vanzelfsprekendheid ervan. In het feit dat je daar niets hoefde toe te voegen om het goed te laten zijn. Geen haast, geen plan. Alleen een glas dat af en toe werd bijgevuld.

Aan het eind van de dag reis je weer naar huis. De regen is iets minder geworden, maar hij is er nog. Je stapt de voordeur door, hangt je jas op, en ergens, heel even, denk je: morgen ga ik het anders doen. Rustiger. Minder haast. Maar je weet ook dat morgen gewoon donderdag is. En toch, heel even, bij het inschenken van een glas water, zie je dat Toscaanse tafeltje weer voor je. Met die caffè pistachio en dat koele bronwater. Het staat er nog. Het wacht nergens op. Misschien is dat het. Dat het daar gewoon doorgaat, zonder jou.

Pistachio

On door DrayinDray BosmaEen reactie plaatsen

Het was in Pisa dat het gebeurde. Niet bij die scheve toren, want die staat er al even en zal daar nog wel even blijven staan, maar op een terras onder het reuzenrad. Het was avond. De lucht was dat diepe, Italiaanse blauw dat langzaam tegen het zwart aan schuurt, en het reuzenrad wierp een elektrisch licht over de kasseien. Een vreemd, modern baken in een stad die al zo lang de tijd trotseert.

Ik zat daar; de koelte van de avond trok langzaam in mijn jas, en ik bestelde een caffè pistachio. Het kwam niet in een kopje, maar in een klein glaasje. Dat is essentieel. In het kunstlicht van het terras zag je de gelaagdheid pas echt goed: de diepgroene, bijna stroperige crème onderin, daarboven de sterke espresso en een toefje melkschuim dat de boel bescheiden afdekte. Het is geen koffie, het is een klein mirakel in een glas dat ook nog eens je hart verwarmt.

Soms vergeet je een liefde. Niet omdat het over is, maar omdat het leven eroverheen is gegroeid, met het alledaagse en de boterhammen met kaas. De pistache was voor mij zoiets geworden: een bakje zoute nootjes bij een matige borrel, waarbij je je nagels stukbreekt op de exemplaren die weigeren open te gaan. Een verplicht nummertje op een verjaardag.

Maar Toscane doet dat met een mens. Het herinnert je aan de essentie. Terwijl de neonverlichte bakjes van het reuzenrad traag hun rondjes draaiden boven de stad, roerde ik met een klein lepeltje de groene bodem omhoog. De kleur was die van een oude Italiaanse sportwagen, dat specifieke, gedempte groen dat nergens anders ter wereld zo goed staat als hier.

In de dagen die volgden, in de stadjes rondom Pisa, zette de bekering door. Ik at ijs bij salons die volgens de bordjes ‘wereldberoemd’ waren, en in Italië geloof je dat meteen, want waarom zouden ze liegen? Hier geen felgroen chemisch mengsel, maar de kleur van klei en mos. Het was koud, maar de smaak was warm. Vet, ziltig en een heel klein beetje aards. De smaak van blijdschap.

De pistache is de aristocraat onder de noten. Waar de pinda een volksjongen is en de walnoot een tikkeltje te intellectueel en stroef, is de pistache de dandy. Elegant, een tikje decadent en altijd gehuld in die prachtige, paarsgroene fluwelen jas. In Italië begrijpen ze dat. Daar vieren ze de noot door hem vloeibaar te maken, door hem te verheffen tot kunst in een klein glaasje of een hoorntje.

Het afgelopen weekend in Toscane was een herontdekking. De liefde is weer opgebloeid, en zoals dat gaat met een oude vlam die je weer tegenkomt in de avondschemering van een vreemde stad: het voelde alsof we nooit uit elkaar waren geweest.

Ik keek naar mijn handen in het schijnsel van het reuzenrad. Geen afgebroken nagels dit keer, maar de vage geur van gebrande noten en een vleugje suiker. De wereld is vaak grijs en gecompliceerd, maar zolang er steden zijn waar ze pistache serieus nemen als de avond valt, is er hoop. Ik nam de laatste slok uit mijn glaasje. Het was zoet, het was bitter, en het was precies goed. Soms moet je in het donker onder een reuzenrad gaan zitten om het licht weer te zien. Of gewoon de kleur groen.

Huis

On door Drayinboeken1 reactie

Er zijn huizen die een indruk achterlaten en er zijn huizen die je achtervolgen. Het huis in Vroeger woonden wij hier van Marcus Kliewer is er zo een. Je zou het bijna kunnen aanraken, maar het is een boek, dus dat gaat niet lukken. Toch voel je het. Je loopt erdoorheen in je hoofd. Je hoort de houten vloeren kraken en ziet het licht vallen in kamers die je zelf nooit hebt bezocht. En je denkt: waarom blijft dit huis zo lang bij me?

Het verhaal draait om Eve en Charlie. Ze kopen een oud huis: goedkoop, charmant en met een geschiedenis die je liever niet zou kennen. Het klinkt als een thriller, een horror misschien, maar het is niet schreeuwerig. Het sluipt. Zoals mist over een weiland in de vroege ochtend. Je voelt dat er iets is, maar je weet niet precies wat. Kliewer schildert met woorden. De kamers, de gangen, de stilte; het huis is niet alleen het decor, het is personage, antagonist en geheugen tegelijk.

Ik heb het boek de afgelopen week in twee dagen uitgelezen. Niet omdat het kort was, maar omdat ik constant verder móést. Er is een zolderscène die me bijna deed opspringen uit mijn stoel. Hoofdpersonage Eve zoekt met een zaklamp naar sneeuwkettingen. Net op het moment dat ze een stel blote voeten in de schaduw opmerkt, hapert de lamp. Dan gaat het licht uit. Pikkedonker. De voetstappen beginnen traag en slepend, alsof ze voorzichtig aftasten. Dan worden ze steviger. Sneller. Tot het bijna rennen is. Ik voelde de spanning fysiek en dacht: misschien moet ik nu zelf opstaan en ontsnappen.

Wat het boek zo intrigerend maakt, is dat het huis dagen later nog door je hoofd spookt. Terwijl je koffie zet, denk je aan de krakende trap naar de kelder. Terwijl je de was ophangt, meen je de vloer boven je te horen. Het verhaal stopt niet als je het boek dichtklapt; je loopt door je eigen huis en vergelijkt. Het voelt alsof je in een ghost room bent geweest zonder dat er iets expliciets gebeurde. Het is een beklemmende schoonheid.

Kliewer doet dat slim. Geen overbodige effecten, geen grote sprongen. Alles is subtiel, precies genoeg om je zenuwen te prikkelen. Je vult zelf de gaten in. Wat gebeurde er in die hoek? Hoe voelt de ruimte als er niemand kijkt? Het is alsof hij een deur openzet en fluistert: “Kijk maar goed, maar wees voorzichtig.”

De stijl is direct en beeldend. Sommige zinnen laten je even stilstaan, zoals bij een schilderij waar je steeds een nieuw detail ontdekt. Je gaat twijfelen aan wat werkelijk is en wat niet. Je leest het ademloos, een beetje bang en vooral mateloos nieuwsgierig.

Vroeger woonden wij hier is een debuut, maar dat merk je nauwelijks. Het is scherp, nauwkeurig en doodeng. Het is geen klassieke thriller, maar een psychologisch en stilistisch meesterwerk. Een verhaal dat je in een paar dagen verslindt, maar dat jou daarna niet meer loslaat.

Wit

On door DrayinDray BosmaEen reactie plaatsen

Er zijn van die kleine momenten waarop de tijd ineens een rare lus maakt. Je staat ergens, doet iets alledaags, en plotseling sta je oog in oog met het verleden. Niet groots of dramatisch. Gewoon een papieren keukendoekje.

Dat gebeurde mij deze week op het werk. In de pantry. Ik pakte een velletje papier om mijn handen af te drogen en keek er even naar. Het was wit. Stralend wit zelfs. Het soort wit dat bijna licht lijkt te geven. Ik stond er een paar seconden naar te kijken alsof ik een archeologische vondst in handen had. Want wit keukenpapier, dat had ik in geen veertig jaar meer gezien. Tenminste, zo voelde het. In mijn herinnering verdwenen die ergens begin jaren tachtig. Rond de tijd dat we allemaal ineens leerden wat een ozonlaag was. Daar zat namelijk een gat in. Een serieus gat. En dat kwam door ons. Door spuitbussen, koelkasten, airco’s. Door iets met een afkorting die iedereen toen kende: CFK.

Dat was het moment waarop allerlei dingen ineens anders werden. De deodorant in de badkamer kreeg een nieuw etiket:“CFK-vrij”. Alsof dat een soort keurmerk was. Spuitbussen klonken ook anders, vond ik toen. Of misschien verbeeld ik me dat. Maar er was nog iets dat verdween: het witte papier. Keukenrollen, servetten, papieren handdoeken – alles werd opeens grijzig. Dat typische schuurpapierachtige spul. Het voelde ook anders. Harder. Minder luxueus. Alsof het papier je handen niet zozeer droogde als wel een lichte huidbehandeling gaf. Niemand klaagde daarover. We waren tenslotte de planeet aan het redden. Ik kan me nog herinneren dat iemand uitlegde dat papier vroeger wit werd gebleekt met chloor. Dat was efficiënt, maar niet bepaald vriendelijk voor het milieu. Dus werd het grijs. Ongebleekt. Milieubewust. Een beetje alsof het papier zelf ook schuldgevoel had. En zo bleef het. Decennia lang was grijs keukenpapier gewoon hoe keukenpapier eruitzag.

Tot deze week. Daar lag het dus. In de pantry. Een stapel spierwitte papieren handdoekjes in een dispenser. Ik trok er nog eentje uit om te controleren of ik me niet vergiste. Wit. Ik keek even om me heen, half verwachtend dat er ergens een bordje hing met uitleg. Iets als: “Nieuwe generatie duurzaam gebleekt papier”. En eigenlijk zou dat bordje best kunnen bestaan. Want tegenwoordig mag papier weer wit worden gemaakt, maar op een andere manier. Niet meer met chloor zoals vroeger, maar met zuurstofverbindingen zoals waterstofperoxide of ozon. Dat klinkt nog steeds een beetje als een middel waarmee je een zwembad schoonmaakt, maar het laat in ieder geval geen schadelijke chloorresten achter in het water of het milieu. Of gaten in de ozonlaag. Technisch gezien is dat dus een stuk schoner.

Maar toch voelde het een beetje vreemd. Alsof iemand streamingdiensten via cassettebandjes aanbiedt. Het kan allemaal prima, maar je had er gewoon niet meer op gerekend. Ik stond daar dus met dat velletje in mijn hand en dacht: kijk nou toch. Sommige dingen verdwijnen niet echt. Ze wachten gewoon tot de techniek een rondje heeft ingehaald. En dan liggen ze ineens weer in de pantry.

Slapen

On door DrayinDray Bosma1 reactie

Het begon begin van de week. Zo’n maandagochtend waarop je wakker wordt en meteen weet dat er iets niet klopt. Niet dramatisch, geen bliksem door je lijf, maar een subtiel signaal. Alsof je lichaam zachtjes zegt: vandaag even niet.
  Mijn hoofd voelde zwaar. Mijn keel was schraal. Armen en benen hadden dat merkwaardige gevoel alsof ze de dag ervoor zwaar werk hadden verricht, terwijl dat helemaal niet zo was. Toch deed ik wat mensen vaak doen: gewoon gaan. Koffie zetten, douchen, jas aan, naar kantoor.
  Op het werk probeerde ik me te gedragen alsof alles normaal was. Dat lukt verrassend lang. Je drinkt nog een kop koffie, kijkt naar je scherm, voert een paar gesprekken. Ondertussen merk je dat je hoofd wat doffer wordt en je concentratie steeds korter. Maar goed, het was maandag. Maandag moet je niet te serieus nemen.

Dinsdag probeerde ik het opnieuw. Ik zat een paar uur op kantoor, maar al vroeg in de ochtend wist ik dat het niet ging. Mijn hoofd voelde inmiddels alsof er watten in zaten. Mijn lichaam had dat logge, zieke gevoel dat je niet kunt wegredeneren. Je kunt dan nog een kop koffie drinken, maar dat verandert niets meer.
  Dus deed ik iets wat ik eigenlijk nooit doe: ik pakte mijn spullen, zei dat het niet ging, en vertrok. Niet naar huis om nog wat te werken, niet naar huis om het rustig aan te doen. Gewoon naar bed.

Dat is een merkwaardig moment als je dat jaren niet hebt gedaan. Midden op de dag onder een dekbed kruipen voelt een beetje als spijbelen, ook al ben je bijna zestig en volkomen gerechtigd om ziek te zijn. Maar mijn lichaam had daar geen enkele moeite mee.
  Ik sliep.
  En toen ik wakker werd, sliep ik daarna weer.

Het is opvallend hoe klein de wereld wordt als je ziek bent. Alles wat normaal belangrijk lijkt, verdwijnt naar de achtergrond. E-mails, agenda’s, afspraken; het lost allemaal op in iets wat later wel weer terugkomt. Er bleef eigenlijk maar één activiteit over: slapen.

De oorzaak lag waarschijnlijk een paar dagen eerder. Het afgelopen weekend was er een familieverjaardag. Heel gezellig. Cupcakes, koffie, gesprekken die tegelijk begonnen en nergens eindigden. En kleine kinderen.
  Kinderen zijn vrolijk, enthousiast en vol energie. Ze rennen door de kamer, bouwen torens van speelgoed, klimmen op schoot, geven knuffels en niezen ergens halverwege het gesprek zonder daar zelf enige aandacht aan te besteden. Hun weerstand kan dat allemaal hebben. Die van mij blijkbaar iets minder.

Na twee dagen komt de rekening. Een verkoudheid van het soort dat zich duidelijk meldt: een beetje verhoging, een zere keel en dat typische gevoel in spieren en gewrichten alsof ze licht geïrriteerd zijn over het bestaan.
  Dus werd het een paar dagen van slapen. Echt slapen. Het soort slaap waarbij je even wakker wordt, op de klok kijkt en ontdekt dat er drie uur voorbij zijn. Daarna draai je je nog eens om en begint het opnieuw.
  Langzaam werd het beter. Eerst de keel, toen het hoofd, daarna de spieren. En ergens op vrijdagochtend merkte ik dat de koffie weer naar koffie rook. Dat is meestal het moment waarop het leven weer voorzichtig begint.

The Supremes

On door DrayinDray BosmaEen reactie plaatsen

Sommige liefdes beginnen niet met een donderslag, maar met een opmerking tussen de dampende pannen. Bij mij waren dat de stemmen van The Supremes en vooral de stem van mijn moeder, die vanuit de keuken riep: “Hoor je dat? Dat zijn The Supremes.” Alsof het algemene kennis was, iets wat je als kind gewoon moest opslaan voor later.
   Mijn moeder was geen uitgesproken fan. We hadden thuis geen platenkast vol Motown. Maar zodra er een hit voorbij kwam, veranderde haar toon. Dan ging het over Diana Ross. “Dat magere type,” zei ze dan, half bewonderend, half verbaasd. Dat tengere lichaam, die enorme ogen, dat grote haar – het maakte indruk. Terwijl zij aardappels afgiet, stond daar op televisie een wereld van glitterjurken en perfect ingestudeerde pasjes.

En soms, terwijl ze stond te strijken, noemde ze Florence Ballard. Dat die in armoede was overleden. Dat roem niet alles zegt. Die zinnen bleven hangen. Ik begreep als jongen nog niet de volle zwaarte ervan, maar ik voelde dat er iets achter zat. En dan was er Mary, over wie ze met een zekere vanzelfsprekendheid sprak: Mary, die er van het begin tot het bittere einde bij was gebleven. Alsof trouw blijven aan een groep net zo’n prestatie was als een nummer 1-hit scoren. Mijn moeder vertelde die wetenswaardigheden alleen wanneer er een liedje op radio of tv klonk, nooit als apart verhaal maar altijd verweven met het moment.

Misschien is het juist daardoor zo diep gaan zitten. Muziek werd iets met een achterkant. Meisjes die begonnen in eenvoudige jurken en eindigden in glitter en drama. Vriendschappen, breuken, doorzetten. Eind jaren tachtig begon ik fanatiek elpees te verzamelen van The Supremes. Met Diana, maar nadrukkelijk ook zonder haar. Want al snel ontdekte ik dat de groep na haar vertrek in 1970 nog zeven jaar doorging. Andere bezettingen, andere dynamiek, maar nog steeds die naam, nog steeds die ambitie. Het voelde als een ontdekkingstocht. Hoe klonk de groep zonder de ster die iedereen kende? Wat bleef er over van het geluid waar mijn moeder het soms over had?
   Begin jaren negentig verruilde ik het vinyl voor cd’s. Praktischer, minder gekraak. De collectie groeide gestaag. Ik denk dat ik inmiddels vrijwel alles heb wat officieel is uitgebracht. Toch verzamel ik door. Niet om zeldzame persingen te bemachtigen, maar omdat ik het prettig vind als een hoes er netjes uitziet. Een vers exemplaar vervangt dan een versleten kaft, alsof ik een herinnering voorzichtig restaureer.

Het fanatieke is er inmiddels wel af. Ik reis niet meer stad en land af voor optredens van een paar overgebleven Supremes uit latere samenstellingen. Maar zo af en toe is daar weer zo’n opleving. Dan hoor ik een intro, een meerstemmig refrein dat zich moeiteloos in mijn hoofd nestelt. En dan hoor ik mijn moeder weer, tussen pannen en strijkplank: “Dat is Diana Ross, de magere van de groep.” En ergens klinkt ook haar terloopse bewondering voor Mary, die bleef toen anderen vertrokken. Het zijn losse herinneringen. Geen grote verhalen. Maar ze hebben mijn liefde voor deze damesgroep voorgoed verdiept.

Jaartallen

On door DrayinDray BosmaEen reactie plaatsen

Er zijn mensen die in de trein een krant lezen. Of een boek. Sommigen kijken eindeloos naar hun telefoon, alsof daar elk moment iets dringends kan gebeuren. Ik niet. Ik heb een andere gewoonte ontwikkeld.
’s Ochtends, op weg naar mijn werk, open ik Wikipedia en typ ik een willekeurig jaartal in.

Dat kan van alles zijn. 1973. 1821. 1564. Soms iets nog verder weg, omdat het leuk is om te zien hoe dun de geschiedenis kan worden als je maar ver genoeg teruggaat.
    Neem bijvoorbeeld het jaar 1123.
  In dat jaar gebeurde er… tja, niet zo veel. Althans, niet zo veel dat iemand de moeite heeft genomen om het op te schrijven. Hier en daar een oorlogje, een machtswisseling, een bisschop die ergens werd benoemd. En ergens tussendoor krijgt Deventer stadsrechten. Dat soort dingen.
   Daar blijft het dan vaak wel bij. Je merkt meteen hoe geschiedenis werkt. Hoe verder je teruggaat, hoe stiller het wordt. Alsof de wereld toen nog niet zo’n behoefte had om zichzelf voortdurend te documenteren. Er werd natuurlijk net zo goed geleefd, geruzied, gereisd, bemind en gestorven. Alleen schreef niemand het op. Of het is verloren gegaan.

Spring je naar bijvoorbeeld het jaar 1948, dan ontploft de pagina bijna.
   Nieuwe landen. Verkiezingen. Oprichting van organisaties. Boeken, films, uitvindingen. Alles is gedateerd, genoteerd, geclassificeerd. Het voelt soms alsof de wereld na de uitvinding van de typemachine en de archiefkast ineens veel meer gebeurtenissen is gaan produceren.
   Maar dat is natuurlijk niet zo. We zijn ze alleen beter gaan opschrijven.

Het leuke van mijn treinritueel is dat je van alles tegenkomt waar je nooit naar gezocht zou hebben. Een onbekende schrijver. Een vergeten expeditie. Een merkwaardige uitvinding (de Kinetoscope van Edison) uit 1893 waarvan je je afvraagt waarom die niet is blijven bestaan, en het dagblad De Telegraaf wel.
   Soms staat er in zo’n jaartalpagina een boek genoemd. Een titel die ergens blijft hangen. Dan pak ik mijn telefoon er nog eens bij en zoek het op. Wat het is, waar het over gaat, of het nog verkrijgbaar is.
   Af en toe koop ik het.
   Niet omdat ik ernaar op zoek was, maar omdat het mij onderweg heeft gevonden.
   Zo groeit langzaam een stapel boeken die eigenlijk begonnen is bij een willekeurig jaartal in een trein. Het is een soort literair toeval. Alsof je door een oude bibliotheek loopt waar steeds een boek half uit de kast steekt.

Wat mij er vooral aan bevalt, is dat het mijn horizon verbreedt.
   Je komt voortdurend kleine wetenswaardigheden tegen. Dingen die nergens echt belangrijk voor zijn, maar die wel het gevoel geven dat de wereld groter en interessanter is dan de dagelijkse routine van koffie, werk en boodschappen.
   Dat is misschien ook precies wat geschiedenis doet. Niet alleen vertellen wat er gebeurd is, maar je eraan herinneren dat er altijd meer is dan het moment waarin je leeft.
   En dat allemaal dankzij een simpele gewoonte: een jaartal intikken en kijken wat er gebeurt.

Vanmorgen was het 1682.
   Ik weet nu iets over een Franse ontdekkingsreiziger, een obscure theologische ruzie tussen koning Lodewijk XIV en de Paus, en een toneelstuk dat allang niemand meer opvoert.
   Niet slecht voor een treinrit van twintig minuten.

Krokussen

On door DrayinDray BosmaEen reactie plaatsen

Ik zit in de bus naar huis, ergens tussen Amsterdam en mijn halte, en ik heb de neiging het nu hardop te zeggen. Niet tegen iemand in het bijzonder. Gewoon de ruimte in.
Kijk dan. Het is nog licht.
Een paar weken geleden zat ik hier ook. Dezelfde stoel ongeveer. Toen keek ik vooral naar mijn eigen spiegelbeeld in het raam. Buiten was het al donker. Rode achterlichten. Nat asfalt. De dag was klaar voordat ik het zelf was.
Nu niet meer.

De lucht heeft kleur. Net geen spektakel. Het is min of meer toch een applauswaardige zonsondergang. Gewoon een blauw-oranje lucht dat blijft hangen. De bomen langs de weg zijn weer bomen in plaats van schaduwen. Ik zie knoppen aan takken. Kleine verdikkingen. Alsof er iets wordt voorbereid.
Misschien begon het met de krokusjes. Ze stonden er ineens. Paars, geel, hier en daar een witte. Tussen het nog winterse gras. Alsof ze zich niets aantrekken van wat de kalender zegt. Even later kwamen de narcissen. Dat geel waar je niet omheen kunt. Ze staan daar en doen hun werk.
Sindsdien kijk ik beter.

’s Ochtends, wanneer ik naar kantoor vertrek, is het bijna licht. Dat bijna is genoeg. De straatlantaarns branden nog, maar binnenkort lijken ze het zelf ook niet meer nodig te vinden. Er hangt een blauw dat niet meer bij de winter hoort. Je voelt dat het schuift.
Nu, in de bus, schuift het ook. De stad zakt achter ons weg, maar het licht reist mee. Fietsers zonder dikke sjaals. Zelfs iemand met een open jas. Niemand zegt er iets van. Toch beweegt alles anders.
De dag houdt niet meer plotseling op. Hij loopt uit. Hij neemt zijn tijd.

Straks stap ik uit terwijl het licht is in plaats van schemer. Thuis zal er licht in de kamer vallen zonder dat er een lamp aan hoeft. Het blijft even hangen. Alsof het niet weg wil.
Ik merk dat ik daar gevoeliger voor ben dan ik dacht. Dat beetje extra dag aan het begin en aan het einde. Het maakt iets los wat moeilijk uit te leggen is. Geen uitbundigheid. Eerder een stille instemming.
De bus nadert Almere. Buiten wordt het zachter van kleur, maar donker is het nog niet. Ik glimlach. Om niets groots. Krokusjes tussen het gras. Narcissen langs de stoep. Een ochtend die niet meer zwart begint. Een avond die zich niet haast.

Stilte

On door DrayinDray BosmaEen reactie plaatsen

Ik denk er niet vaak aan, maar soms komt het onverwacht op, als een geur of een geluid dat iets aanwakkert waarvan je dacht dat je het had weggestopt. Een zoete herinnering, een moment van lachen, een licht dat ooit over de dagen scheen, krijgt dan ineens een bittere betekenis. De mensen bij wie je dacht dat je jezelf kon en mocht zijn, aan wie je alles toevertrouwde, blijken plotseling vreemd en afstandelijk. Het vertrouwen dat je ooit had voelt als een schaduw die zich langzaam om je heen wikkelt.

Het verraad zelf was geen sluimerend proces; het was als een kogel, een steen die onverwacht werd geworpen en alles uit balans sloeg. Het raakte midden in de borst, en de nasleep galmde nog lang na in de aderen, lang nadat het moment voorbij was. De muren van mijn hart, ooit warm en open, lijken nu koud en hard, precies zoals hun woorden ooit op mij vielen. Er volgde een lange periode van rouwverwerking. Dagen vloeiden in elkaar, en nachten bracht ik verwonderd door. Ik wil die tijd niet herbeleven. Sindsdien is er stilte waar vroeger gelach klonk. Vriendschap, eens een levendig veld vol kleuren en geuren, voelt nu als een gesloten kamer, een kunst die ik verleerd ben, een spel dat ik te vroeg verloor. Ik open de deur niet meer, de angst dat iemand opnieuw de sleutel grijpt en de deur dichtslaat rust als een ijzige hand op mijn hart.

Toch is er iets ongrijpbaars dat soms terugkeert, een vage geur van iets wat op vriendschap lijkt, een moment van warmte in een verder verlaten landschap. Maar ik draai me om, terug naar de stilte die veiliger is dan de hoop, want hoop kan net zo verraden worden als vertrouwen. En zo leef ik voort met herinneringen die zowel bedwelmen als verbranden, met een hart dat weet dat openstaan een gevaarlijke onderneming is. Je leert jezelf beschermen, niet door minder te voelen, maar door afstand te bewaren, door muren te bouwen waar eens ramen waren. De kogel, de steen heeft een spoor achtergelaten dat niet vervaagt, maar ook een scherpte gegeven, een vermogen om te onderscheiden, te voelen wie echt is en wie voorbijgaat. Misschien is dat de manier om te overleven in een wereld waarin zelfs vrienden plotseling vreemden kunnen worden.

Samen

On door DrayinDray BosmaEen reactie plaatsen

Het kan in Almere. Jarenlang de slogan van de stad waar ik bijna dertig jaar woon. Het klonk als een belofte: ruimte, vrijheid, mogelijkheden. Hier kan wat elders niet kan. Almere als proefopstelling van Nederland. Nu is er een nieuw experiment: het samenscholingsverbod.

Drie mensen. Meer heb je niet nodig om ineens een groep te zijn. Sta je met z’n drieën te lang bij de Stadswetering of op het Stadhuisplein, dan kan de politie je wegsturen, beboeten of zelfs arresteren. Het hangt af van hoe je staat, hoe lang je blijft, hoe je overkomt. Het geldt in het centrum, waar de overlast volgens de burgemeester is toegenomen.
Drugsdeals. Intimidatie. Georganiseerde vechtpartijen die via sociale media worden afgesproken. Minderjarigen opgepakt in een fastfoodrestaurant. Gedoe op het plein. Het centrum als toneel van onrust. De burgemeester vond zo’n verbod eerder een zwaar middel. Maar soms wordt het zware middel toch gekozen. Voor een half jaar. Daarna volgt een evaluatie. Alsof het een kuur is: even slikken en kijken of de klachten verdwijnen.
Het doet me denken aan een andere periode waarin aantallen plotseling belangrijk werden. Twee mocht, drie werd ingewikkeld, vier was te veel. We telden elkaar. We maten afstand. Met mondkapjes op het gezicht hielden we toezicht op stoepen en pleinen. De openbare ruimte werd iets waar regels zichtbaar rondliepen.

Niet iedereen is enthousiast. Amnesty International noemt het zorgelijk. Een hoogleraar van de Vrije Universiteit spreekt van een idiote maatregel. Het kan willekeurig uitpakken, discriminerend zelfs. Wanneer is een groep jongeren een probleem en wanneer zijn het gewoon jongeren die elkaar opzoeken? Dat is de kern. Drie jongens op een bankje. Twee meisjes met een milkshake. Vier vrienden die elkaar tegenkomen en blijven praten. Vanaf welk moment wordt samenzijn een overtreding? Er is geen stopwatch die afgaat. Alleen een beoordeling. En gezag.
De gemeente zegt dat het verbod gericht is op gedrag dat leidt of dreigt te leiden tot ongeregeldheden. Preventie waar het kan, handhaving waar het moet. Jongerenwerk, hulpverlening, HALT. De politiek is verdeeld: sommigen zijn blij dat er iets gebeurt, anderen vragen zich af wie het moet controleren, met een tekort aan politie. En er is altijd de kans dat de overlast gewoon een straat opschuift.

Ik loop er vaak. Gewoon door het centrum. Ik zie mensen met rug- en boodschappentassen, een man met een hond in zijn armen, twee meisjes die hard lachen om iets op hun telefoon. Ik tel automatisch: één, twee, drie. Even voel ik die oude reflex. Mag dit eigenlijk? Er gebeurt niets. Misschien is het rustig. Misschien mis ik de momenten waarop het schuurt. Ik moet eerlijk zeggen: ik heb nergens last van gehad. Maar ik ben ook niet altijd in het centrum.
Wat me vooral opvalt is de heftigheid van de kritiek. Amnesty die zich roert. Een hoogleraar die het idioot noemt. Dat mag. Dat hoort bij Nederland. Toch vraag ik me af: zijn er nergens in de wereld ernstiger situaties die aandacht vragen? Is Almere nu de plek waar de mensenrechten het hardst worden geschonden?

Het kan in Almere, zegt de slogan. Blijkbaar kan dit ook. Over zes maanden weten we of het iets heeft opgelost. Of niet. Misschien staan er dan weer gewoon drie mensen bij elkaar. Omdat ze elkaar tegenkwamen. Omdat ze iets te bespreken hadden. Omdat samen zijn uiteindelijk normaler is dan elk verbod.

Visarend

On door DrayinDray BosmaEen reactie plaatsen

Zondagochtend. De stad slaapt nog half, behalve hondenbezitters en vroege fietsers zoals ik. Even het hoofd leegmaken, de benen laten draaien, weg van alles wat moet. Almere. In gezelschap vaak met een lichte frons uitgesproken: “Och, Almere.” Beton, planologie zonder ziel, de plek waar je woont omdat het elders te duur werd. Een hardnekkig beeld dat mensen meenemen die er zelden komen.

Na vier kilometer kom ik op het Noorderledepad. Het decor verandert ongemerkt. Asfalt slingert langs water en riet, de lucht is laag en grijs, maar rustig. Geen dramatisch wolkenspel, gewoon een stille zondagochtend in de polder. Deze natuur dringt zich niet op; je moet haar tijd geven. Vandaag vallen ze op: nestpalen, hoge houten palen met een stevig plateau bovenop, klaar voor de visarend. Functioneel, zonder opsmuk. Dat alleen al maakt iets los. Je fietst door een stad die nog steeds het imago van beton meesleept, terwijl hier ruimte wordt gemaakt voor een roofvogel die zijn winters in West‑Afrika doorbrengt. Naar Almere. Niet naar een romantisch bergmeer, maar naar de polder.

Ik fiets langzamer en kijk omhoog. Zo’n paal oogt eenvoudig, maar straalt overtuiging uit: hier mag iets groots landen. Ik stel me voor hoe een visarend boven het water hangt, stil in de lucht, plots naar beneden duikt en met een zilveren vis weer opstijgt. Hoe hij takken aansleept en een nest bouwt dat jaar na jaar groter wordt. Op de achtergrond zie je de contouren van de stad: huizen, een mast, een brug. Niets spectaculairs, en toch klopt het. Water, riet, wind. Veel lucht. Almere is misschien wel de stad met de meeste lucht van Nederland. Dat zie je niet op oude luchtfoto’s, dat merk je pas als je hier fietst, op een ochtend waarop niemand iets van je verwacht.

Het imago van Almere is hardnekkig. Mensen onthouden de eerste huizen, de rechte lijnen, de jonge boompjes. Ze zien een bouwtekening in plaats van een landschap. Maar wie hier op zondagochtend rondrijdt, ziet iets anders. Stilte is dichtbij. Binnen tien minuten hoor je vooral je eigen adem en het zachte zoemen van banden over asfalt.

Langs het Noorderledepad staan de nestpalen geduldig te wachten. Alsof de stad ruimte reserveert voor iets dat groter is dan zijzelf. Dat vind ik misschien wel het mooiste. Almere is niet af. Het groeit. Niet alleen in huizen, maar ook in natuur, in vogels die besluiten terug te keren. Ik fiets verder. Een paar andere vroege fietsers knikken kort. We delen niets, en toch ook weer wel: dit uitzicht, deze rust, deze onverwachte rijkdom. Misschien moet Almere niet verdedigd worden tegen vooroordelen. Misschien moet je hier gewoon een keer fietsen. Vier kilometer is genoeg. Dan zie je ze vanzelf staan, die nestpalen bij het riet, wachtend op een roofvogel die vertrouwen heeft in deze plek. En als een visarend dat kan, kunnen wij dat ook.

Boem

On door DrayinDray BosmaEen reactie plaatsen

Ik zit in de bus, onderweg van Amsterdam naar huis. Buiten glijdt het landschap langs het raam: nat asfalt, kale bomen, grauwe lucht die de stad langzaam laat uitademen. Mensen stappen in en uit, met opgetrokken kragen en haastige blikken, allemaal onderweg naar hun eigen bestemming. Ik ook, maar mijn gedachten blijven hangen bij een bericht dat ik net las. Afgelopen dinsdag zijn op de voormalige vliegbasis Soesterberg twee van de zwaarste bommen uit de Tweede Wereldoorlog tot ontploffing gebracht. Gewoon hier, in Nederland, op een doordeweekse dag. Geen paniek, geen chaos. Experts die weten wat ze doen: een dikke laag zand erover, een veiligheidsperimeter, mannen met helmen die tevreden knikten. Risicoloos is het nooit, maar dit risico had een draaiboek. Een tijdstip. Een verantwoordelijke. Boem. Klaar. Afgehandeld. En wij? Wij scrollen verder, drinken onze koffie, praten over de Olympische Spelen of de laatste serie, alsof er niets is gebeurd.

Misschien moest ik daarom denken aan dat andere verhaal. Zo’n bericht waarvan je eerst denkt: ja hoor, dat zal wel. Tot je ontdekt dat het gewoon waar blijkt. Voor de kust van Georgia, bij Tybee Island, ligt sinds 1958 een waterstofbom op de zeebodem. Een Mark 15. Geen markering, geen hek eromheen. Gewoon onder zand en slib. Ooit gedumpt na een botsing in de lucht tijdens een oefenvlucht. Te zwaar om veilig te landen. Besluit in de cockpit: lossen. Dumpen. De zee sloot zich en deed alsof er niets was gebeurd. Officieel is er geen gevaar. Geen verhoogde straling. Deskundigen spreken van een “verwaarloosbaar risico”. Het klinkt geruststellend, alsof iemand zegt: maakt u zich geen zorgen, wij houden het in de gaten.

En ondertussen zijn wij hier druk met het klimaat. Met stikstofnormen, CO₂-reductie, fijnstof, giftige dampen, meetstations, rapporten. We discussiëren over uitstootpercentages achter de komma, over vergunningen en protocollen, over wie verantwoordelijk is en wie een boete krijgt. Alles zorgvuldig gemeten, gecontroleerd, gereguleerd. Terecht, logisch en nodig. Maar ergens, onder water, ligt een bom uit de Koude Oorlog. Materialen die niemand in zijn achtertuin wil. Wat doet zout water met metaal na bijna zeventig jaar? Wanneer wordt verwaarloosbaar ineens ongewenst? We maken ons zorgen over microplastics in vis, terwijl er misschien ooit plutonium begint te lekken op een plek waar niemand dagelijks naar omkijkt. De zee is geen kluis. Ze beweegt, schuift en verandert.

De bus remt, iemand stapt uit, iemand anders neemt zijn plek in. Het leven gaat door, halte na halte. Mensen zwemmen daar in Georgia gewoon, boeken er vakanties en laten hun hond rennen langs de branding. Net zoals wij onder zeeniveau wonen en vertrouwen op onze waterwerken. Het risico wordt onderdeel van het landschap, zichtbaar of niet. Misschien is dat beschaving: georganiseerd vertrouwen. In ingenieurs. In protocollen. In het idee dat iemand anders waakt over wat wij vergeten. De bommen in Soesterberg hadden een datum en een knal; de bom bij Tybee Island heeft alleen stilte. Geen sirene, geen aftelklok. Alleen tijd. Water. Geduld. Misschien leven we allemaal een paar meter boven iets wat we liever niet al te precies willen kennen. De bus rijdt station Almere Centraal binnen. Ik sta op, trek mijn jas recht, adem de stad in. En ergens, diep onder het zand bij Tybee Island, ligt hij. Stil. Wachtend. Terwijl wij druk zijn over hoeveel methaan een koe uitstoot.

Dressoir

On door DrayinDray BosmaEen reactie plaatsen

Als mens ben je soms gewoon toe aan iets nieuws. Dat kan een kapsel zijn, een andere route naar je werk, of minder spectaculair maar minstens zo ingrijpend: een ander dressoir in de woonkamer. Zo’n meubel waar je dagelijks langsloopt zonder het nog echt te zien. Tot je op een avond denkt: dit is het niet meer.

De afgelopen jaren hebben we om ons heen gekeken en de laatste maanden vooral online. Alles wat ook maar enigszins in de buurt kwam van wat wij voor ogen hadden, werd kritisch bekeken. Strakke dressoirs. Deens. Teakhout. Met lades, zonder lades. Met pootjes die op het scherm elegant leken, maar in werkelijkheid misschien wat iel zouden zijn. We hebben onze vingers krom gescrold. We zoomden in op houtnerf en grepen. Een paar keer waren we zo dichtbij dat we besloten: dit nemen we. Maar steeds was er iets. Net niet leuk genoeg, net niet mooi genoeg, of erger nog: al verkocht. Dat ene woord onder de foto: verkocht. Alsof iemand anders precies ons meubel had weggekaapt.

Ons oude Zweedse kastje stond ondertussen onverstoorbaar tegen de muur. Praktisch. Braaf. Functioneel. Ooit enthousiast in elkaar gezet op een vrije middag, met een inbussleutel en goede moed. Het had gedaan wat het moest doen. Maar het had geen verhaal. Geen verleden. Het was er gewoon.
Wij wilden iets met karakter. Een Deens dressoir uit de jaren zestig. Warm teakhout. Slanke, taps toelopende poten. Subtiele grepen die je niet vastpakt, maar voorzichtig opent. Een meubel dat niet roept, maar zachtjes aanwezig is. Iets dat je ogen vangt zonder te schreeuwen.

Afgelopen zaterdag reden we eerst naar Amsterdam-Noord, maar daar slaagden we toch net niet. Toen door naar Zoeterwoude-Rijndijk, naar een specialist in meubels met een zichtbaar verleden. In een achteraf gelegen winkel, tussen andere meubels met een leven achter zich, stond het dressoir. Niet pontificaal. Gewoon rustig. Alsof het al jaren wachtte op ons.
We liepen eromheen. Keken naar de tekening in het hout. Openden een lade, nog één. Alles gleed soepel. Deurtjes sloten met een zachte klik. Alleen dat geluid al gaf vertrouwen. Hier was aandacht aan besteed. Hier was tijd in gestoken. Het voelde alsof het meubel ons iets vertelde.

En terwijl ik daar stond, besefte ik dat het niet alleen over opbergruimte ging. We worden rijper. Dat voel je niet alleen in je rug na een autorit. Het zit ook in je gedachten. In dat vertederende verlangen naar vroeger. Alsof je brein alvast oefent met selectief herinneren en alleen het mooie bewaart. De muziek warmer. De zomers langer. De meubels degelijker.
Zo’n jarenzestigdressoir past wonderwel bij dat gevoel. Misschien kopen we geen meubel, maar een stukje sfeer waarvan we denken dat die ooit vanzelfsprekend was. Een milde vorm van nostalgie, met een knipoog naar onszelf. Het is een klein eerbetoon aan vroeger, zonder dat het zwaar wordt.

We hoefden elkaar niet lang aan te kijken. Dit was hem. Een korte knik. Deal. Afspreken dat het volgende week wordt bezorgd. Sindsdien tellen we de dagen af.
Het oude kastje zal verdwijnen. Zonder drama. Het heeft zijn werk gedaan. Maar straks staat daar dat Deense dressoir. Warm tegen de muur. En wij, iets ouder en een tikje nostalgischer, denken tevreden: soms is het tijd voor iets nieuws.

Moppermeister

On door DrayinDray BosmaEen reactie plaatsen

Ik liep van de week naar huis vanaf station Almere Centrum. Zo’n moment waarop je al bijna thuis bent en je hoofd eigenlijk al op de bank zit. De jas is in gedachten al uit en de schoenen mentaal uitgeschopt. Vlakbij huis dus. En daar zag ik hem. Een man op zijn hurken naast zijn fiets. Ketting eraf, houding van lichte wanhoop. Niet dramatisch, maar wel van het soort dat je herkent als je zelf ooit hebt gedacht: dit komt nu even niet uit.
Mijn eerste gedachte was niet fraai: wat moet die sukkel daar nou weer? En vrijwel direct daarna werd ik moe van mezelf. Dat gebeurt me de laatste tijd vaker. Niet het mopperen, dat is er altijd al geweest, maar het besef dat ik er steeds beter in word. Alsof het een vaardigheid is die je ongemerkt perfectioneert. Ik hoef er niet eens voor te oefenen, het gaat vanzelf.

Ik mopper veel. Te veel. Bijna automatisch. Over kleine dingen, grote dingen, dingen waar ik niets mee te maken heb en waar ik toch een mening over heb. Het zit in mijn aard, vrees ik. Ik ben de zoon van mijn vader en ik heb de leeftijd mee. Dat is een dodelijke combinatie. Ik mopper alsof het een natuurverschijnsel is. Iets waar je je niet tegen verzet, omdat je toch al weet dat het weinig zal helpen.
Maar daar stond die licht wanhopige man. En ergens tussen mijn ergernis en mijn zelfkritiek besloot ik dat ik het deze ene keer anders wilde doen. Gewoon om te kijken hoe dat voelde. Misschien ook om mezelf even te corrigeren. Ik vroeg of het wel goed met hem ging. In half Nederlands zei hij dat de ketting het niet deed. Dat was helder genoeg.

Zijn wieg had duidelijk niet in een van onze provincies gestaan, maar zijn Nederlands was beter dan ik ooit zijn moedertaal zou kunnen spreken. Die gedachte bleef even hangen. Niet beschuldigend, eerder beschamend. Ik bedacht dat hij waarschijnlijk niet is opgegroeid met het vanzelfsprekende idee dat je een fietsprobleem zelf oplost. Dat is tenslotte ook een vorm van cultureel erfgoed, net als weten hoe je een cassettebandje met een potlood redt.
Ik vertelde hem dat hij zijn fiets op zijn kop moest zetten. Dan kon je de ketting er zo weer op leggen, op het grote tandwiel. Of hoe dat ding ook heet. Hij keek me aan alsof ik had voorgesteld het wiel opnieuw uit te vinden. Vragende ogen, lichte paniek. Mijn interne risicoanalyse sloeg aan. Als ik nu weg zou lopen, bleef ik niet alleen een mopperkont, maar ook een lafaard.

Dus ik zette mijn rugzak op de grond en zijn fiets op zijn kop. Ik draaide de pedalen terug. En ja hoor, daar ging de ketting. Terug op het kettingblad, of hoe dat ook heet. In één keer goed. Geen drama, geen zwarte handen tot aan de ellebogen, geen paniek. Hooguit een beetje roest aan de vingers.
De man keek opgelucht. Blij zelfs. Alsof ik iets had gedaan wat in zijn ogen groter was dan het in werkelijkheid was. Ik voelde tevredenheid. Niet overdreven, maar wel echt. Dat soort tevredenheid dat niet schreeuwt, maar rustig blijft hangen.

Het is nu niet zo dat ik vanaf vandaag een ander mens ben. Ik zal blijven mopperen. Dat staat vast. Ik doe het waarschijnlijk morgen alweer, misschien zelfs vanavond nog. Maar dit moment gaf me iets. Een klein tegenwicht. Het bewijs dat ik niet alleen maar dat zeurende stemmetje hoef te zijn.