Categorie: Dray Bosma

Val

On door DrayinDray BosmaEen reactie plaatsen

Vanmorgen ging ik hardlopen. Zoals wel vaker vroeg uit de veren, hardloopschoenen aan en naar buiten. Het was aangenaam, de benen werkten mee en er was geen enkele reden om aan te nemen dat dit rondje anders zou verlopen dan anders. Dat vertrouwen hield precies 2,8 kilometer stand.

Op een bruggetje bleef ik vermoedelijk met mijn voet achter een iets hoger liggende plank hangen. Vermoedelijk, want vallen gaat nogal snel. Je krijgt geen waarschuwing dat je over drie seconden horizontaal gaat. Het ene moment loop je nog, het volgende lig je op de grond en probeer je te reconstrueren welk onderdeel van het universum daarvoor verantwoordelijk was. In dit geval: een brug. En eentje met een oppervlak dat ongeveer dezelfde eigenschappen heeft als schuurpapier. Ongetwijfeld uitstekend tegen uitglijden, iets minder prettig wanneer je er met enige snelheid overheen schuift.

Mijn Apple Watch had ondertussen ook door dat er iets niet helemaal volgens plan verliep. Hij constateerde een val en vroeg keurig of de hulpdiensten moesten worden ingeschakeld. Dat leek me wat overdreven. Alles zat nog op zijn plek en ik had bovendien weinig behoefte aan mensen die zouden vragen of het wel goed met me ging. Wat denk je zelf? Ik lig hier op een brug en mis inmiddels op verschillende plekken een deel van mijn opperhuid.

Na de eerste schrik volgde toch maar een korte inventarisatie. Handen en benen deden het nog, er staken geen lichaamsdelen in richtingen die anatomisch gezien vragen opriepen en voor zover ik kon beoordelen waren alle botten heel. Mijn huid had minder geluk. Hier en daar flinke schaafwonden en huidbeschadigingen. Van die plekken waarvan je meteen weet dat douchen later op de dag een interessante ervaring gaat worden. Ook mijn ego kwam niet geheel ongeschonden uit de strijd. Er zit nu eenmaal weinig waardigheid in een volwassen man die het ene moment nog monter aan zijn conditie werkt en een fractie later languit op een brug ligt.

Het vervelendste was misschien nog dat het tot kilometer 2,8 gewoon lekker ging. Geen grootse ambities, gewoon een fijn hardlooprondje op de vroege ochtend. Kilometers maken, conditie onderhouden en daarna tevreden naar huis. Dat laatste is gelukt, alleen iets eerder dan gepland. Een persoonlijk record zat er dus niet in, tenzij er tegenwoordig een categorie bestaat voor de snelste overgang van hardlopen naar horizontaal.

Gelukkig lijkt de schade vooral oppervlakkig. Pijnlijk, gekneusd en behoorlijk geschaafd, maar alles functioneert nog. Hardlopen is gezond, zeggen ze. Daar blijf ik voorlopig ook gewoon in geloven. Alleen bruggen vertrouw ik sinds vanmorgen iets minder.

Ludwig

On door DrayinDray BosmaEen reactie plaatsen

Sommige mensen bouwen een muur om zich heen. Ludwig II van Beieren bouwde meteen maar een paar kastelen. Neuschwanstein, Linderhof en Herrenchiemsee waren indrukwekkende toevluchtsoorden waarin hij zich kon terugtrekken uit een werkelijkheid die hem steeds minder beviel.

Ludwig werd in 1845 geboren en was pas achttien jaar toen hij koning van Beieren werd. Een verlegen, gevoelige jongen die nauwelijks was voorbereid op het koningschap kreeg plotseling een kroon op zijn hoofd en een compleet land op zijn schouders. Zelf zou hij later zeggen dat hij veel te vroeg koning was geworden.

Hij hield van kunst, theater, oude sagen en vooral van de muziek van Richard Wagner. Dankzij Ludwigs financiële steun konden verschillende grote opera’s worden uitgevoerd en ontstond uiteindelijk het beroemde festivaltheater in Bayreuth. Toch kennen de meeste mensen hem vooral van Neuschwanstein, het sprookjeskasteel dat hoog boven de Beierse bossen uittorent.

Ludwig wilde niet alleen in een kasteel wonen. Hij wilde in een andere werkelijkheid leven. Een wereld van ridders, zwanen, koningen en helden, waarin hij zelf kon bepalen wie hij was. Overdag sliep hij steeds vaker. ’s Nachts maakte hij sledetochten door de bergen. Hij liet zelfs voorstellingen opvoeren waarbij hij de enige toeschouwer was.

Achter al die pracht zat een intens eenzame man.

Uit zijn dagboeken en brieven blijkt dat Ludwig zich aangetrokken voelde tot mannen. Tegenwoordig zouden we waarschijnlijk zonder veel omhaal zeggen dat hij homoseksueel was. In zijn eigen tijd lag dat anders. Ludwig was bovendien streng katholiek opgevoed. Zijn gevoelens botsten daardoor niet alleen met de verwachtingen van zijn familie, het hof en de samenleving, maar ook met zijn eigen geloof en geweten.

Dat vind ik misschien wel het verdrietigste aan zijn verhaal. Niet alleen dat een mens van anderen niet zichzelf mag zijn, maar dat die mens uiteindelijk ook zichzelf niet meer durft toe te staan te zijn wie hij is. Dat je je eigen verlangens bestrijdt, je gevoelens als een misstap beschouwt en voortdurend probeert te ontsnappen aan iets wat gewoon bij je hoort.

Ludwig verloofde zich met Sophie Charlotte, de jongere zus van keizerin Elisabeth van Oostenrijk, beter bekend als Sisi. De bruiloft werd meerdere keren uitgesteld en uiteindelijk door Ludwig afgezegd. Hij trouwde nooit. In plaats daarvan trok hij zich steeds verder terug in een zelfgebouwde wereld van schoonheid en fantasie.

Zijn kastelen kostten hem een fortuin. De schulden liepen op en zijn ministers vonden dat hij niet langer in staat was te regeren. In 1886 werd hij krankzinnig verklaard en afgezet. De psychiaters die dat oordeel velden, hadden hem nauwelijks of zelfs helemaal niet persoonlijk onderzocht.

Een dag later werd Ludwig samen met zijn psychiater dood gevonden in de Starnberger See. Of hij zichzelf van het leven beroofde, probeerde te vluchten of werd vermoord, is nooit met zekerheid vastgesteld. Hij was pas veertig jaar oud.

Zijn kastelen worden tegenwoordig door miljoenen mensen bewonderd. Wat ooit gold als bewijs van zijn waanzin, behoort nu tot het belangrijkste culturele erfgoed van Beieren. Maar achter iedere toren en iedere vergulde zaal zie ik vooral een man die een sprookjeswereld nodig had omdat er in de echte wereld geen veilige plaats voor hem bestond.

Hij kon alles laten bouwen wat hij wilde, behalve een leven waarin hij zichzelf mocht zijn.

Burning

On door DrayinDray BosmaEen reactie plaatsen

Ieder jaar kan ik het op een van die warme zomeravonden niet laten om de film Mississippi Burning te kijken. Misschien komt het door de hitte buiten of door de hitte in de film. In Mississippi lijkt de warmte boven de wegen, velden en huizen te trillen. Maar het is vooral de haat die de film zo broeierig maakt. Alles staat op ontploffen.

Kerken en huizen worden in brand gestoken, mensen worden bedreigd en vermoord. Toch wordt de kern van al die haat niet blootgelegd in een van de gewelddadigste scènes, maar tijdens een rustig gesprek tussen twee FBI-agenten, wanneer Anderson een jeugdherinnering deelt over een zwarte boer en zijn muilezel.

Het verhaal neemt maar een paar minuten van de film in beslag. Meer tijd heeft het niet nodig.

De film uit 1988 speelt zich af in 1964 en is losjes gebaseerd op de moord op drie burgerrechtenactivisten in Mississippi. Gene Hackman en Willem Dafoe spelen FBI-agenten Anderson en Ward. Ward vertrouwt op regels en procedures. Anderson kent het zuiden. Hij kent de mensen, hun taal en de manieren waarop haat zich kan vermommen als traditie, geloof of fatsoen.

Ward vraagt waar al die haat vandaan komt. Anderson vertelt hem over Monroe, een zwarte boer die vroeger bij hem in de buurt woonde. Monroe was net als Andersons vader arm, maar slaagde erin een muilezel te kopen. Geen luxeartikel, maar een kans om meer land te bewerken en zijn bestaan een beetje te verbeteren.

Andersons vader kon dat niet verdragen.

Zijn vrienden plaagden hem ermee dat Monroe vooruitging, terwijl hijzelf arm bleef. Op een ochtend werd de muilezel dood aangetroffen. Iemand had het drinkwater vergiftigd. Niet lang daarna pakte Monroe zijn spullen en vertrok. Toen Anderson later met zijn vader langs de verlaten boerderij reed, wist hij wie het had gedaan. Zijn vader zag het aan hem.

Die paar minuten vormen voor mij de kern van Mississippi Burning. Monroe had niemand iets afgenomen. Zijn enige ‘misdaad’ was dat hij als zwarte boer een stap vooruit wist te zetten. De muilezel werd niet alleen uit jaloezie gedood. Hij moest verdwijnen om Monroe weer op zijn vermeende plaats te zetten.

Anderson probeert zijn vader niet vrij te pleiten. De man zat zo vol haat dat hij niet meer zag wat hem werkelijk arm hield. Dat was Monroe niet. Het was gemakkelijker om opzij te kijken naar iemand die het nauwelijks beter had dan omhoog naar de werkelijke oorzaak van zijn ellende. Een ander naar beneden trappen voelde voor hem blijkbaar als vooruitgang.

Dat mechanisme is niet verdwenen.

Ook nu laat men mensen geloven dat hun problemen komen door een andere bevolkingsgroep, een ander geloof, vluchtelingen, homo’s, transpersonen, of wie op dat moment maar tot buitenstaander wordt verklaard. Geef onvrede een zondebok en de aandacht wordt afgeleid van degenen die werkelijk invloed en macht bezitten.

Daarom mogen we nooit accepteren dat mensen of groepen worden uitgesloten. Niet wanneer dat openlijk gebeurt, maar ook niet wanneer het wordt verpakt als humor, bezorgdheid, geloof, traditie of “een mening die toch gezegd moet kunnen worden”. Uitsluiting begint vaak met woorden, verdachtmakingen en grenzen die telkens iets verder worden opgeschoven.

De muilezel van Monroe komt alleen voor in een herinnering, maar vormt het kloppende hart van de film. Haat maakt niemand rijker, sterker of beter. Er blijft alleen minder menselijkheid over.

De muilezel was niet het echte probleem.

Het probleem was dat Andersons vader het niet kon verdragen dat een zwarte man als Monroe een beter leven probeerde op te bouwen.

Dreetje & Dientje

On door DrayinDray BosmaEen reactie plaatsen

Soms hoef je helemaal niet op zoek naar een nieuwe hobby. Soms ligt die al veertig jaar op je te wachten.

Een paar weken geleden stond ik op zolder wat op te ruimen. Helemaal achteraan op een hoge plank stond een oud houten wijnboxje. Geen bijzonder object, dacht ik. Tot ik het opende. Het zat vol met vergeelde tekeningen, schetsen en krabbels uit de jaren tachtig. Tussen al dat papier doken ook twee oude bekenden op: Dreetje en Dientje.

Dreetje en Dientje waren de karikaturen die ik als tiener tekende. Ze waren losjes gebaseerd op mijn nichtje en mijzelf. We schelen maar zes jaar. In die tijd gingen we eigenlijk meer met elkaar om als broer en zus dan als oom en nicht, gezien ons leeftijdsverschil. We haalden grappen uit, verzonnen verhalen en hadden dezelfde liefde voor flauwe humor. Dat vormde de basis voor de stripfiguren. Er was geen diepere boodschap, geen maatschappijkritiek en geen ingewikkelde verhaallijn. Het draaide om absurde situaties, woordgrappen en humor waarvan je soms alleen zelf in een deuk lag.

Veertig jaar later blijken ze verrassend springlevend.

Met behulp van kunstmatige intelligentie geef ik Dreetje en Dientje opnieuw vorm. Oude schetsen veranderen in kleurrijke illustraties, filmposters en compleet nieuwe avonturen. Soms lijken ze nu zelfs meer op de figuren die ik destijds in mijn hoofd had dan ik toen met potlood en papier kon tekenen.

Dat is misschien wel het mooiste van dit project. Je haalt niet alleen herinneringen op, je bouwt er ook iets nieuws mee. Een idee uit de jaren tachtig krijgt ineens een tweede leven.

Natuurlijk neem ik niet alles één op één over. De maatschappij is veranderd en dat is op veel punten alleen maar goed. Sommige grappen horen thuis in hun eigen tijd. Een Zwarte Piet zul je daarom niet meer tegenkomen. Dat vind ik trouwens ook prima. En hetzelfde geldt voor flauwe grappen over mensen met obesitas (body shaming) of rokende personages (volksgezondheid) die vroeger heel gewoon waren. Humor mag best met de tijd meegroeien, zonder dat de speelsheid verdwijnt.

De kern blijft namelijk precies hetzelfde: een glimlach op iemands gezicht toveren.

Inmiddels hebben Dreetje en Dientje zelfs een eigen Instagram-account gekregen. Het is ontzettend leuk om de illustraties daar te delen en te merken dat anderen net zoveel plezier beleven aan hun avonturen als ik aan het bedenken ervan. Elke nieuwe afbeelding begint met een klein idee dat tijdens het maken steeds absurder wordt. Juist dat geeft me enorm veel energie. De mogelijkheden lijken eindeloos en mijn fantasie draait weer overuren.

Misschien is dát wel de grootste verrassing van de afgelopen weken. Niet alleen dat oude tekeningen opnieuw tot leven kunnen komen, maar ook dat de jongen die ze ooit bedacht ergens nog steeds bestaat. Alleen heeft hij tegenwoordig gereedschap waarmee zijn fantasie eindelijk bijna net zo groot kan worden als hij zich veertig jaar geleden al voorstelde.

Verbinding

On door DrayinDray BosmaEen reactie plaatsen

Onze reis naar Karpathos was zo geboekt. Een paar tikken op een mobiele telefoon, wat schuiven met vertrekdata, hotels vergelijken, reviews lezen en betalen. Klaar. De bevestiging zat vrijwel meteen in de mailbox. Geen reisbureau, geen dikke brochure en geen stapel papieren op tafel. Alleen een schermpje dat kleiner is dan de reisgidsen van vroeger.

Dat was ooit heel anders.

In 1997 gingen Edo en ik samen met mijn ouders naar Schotland. Een rondreis langs verschillende hotels, door een landschap dat we vooral kenden van foto’s en televisie. Het was toevallig ook het jaar waarin wij thuis internet kregen.

Internet klonk toen nog als iets uit de toekomst. Je maakte verbinding via de telefoonlijn, waarna de computer een reeks piepende en krakende geluiden liet horen. Zodra de verbinding tot stand was gekomen, kon er in huis niet meer worden gebeld. Dat vond niet iedereen even handig.

Voor onze reis zochten we op internet naar de verschillende hotels. Dat klinkt tegenwoordig als de gewoonste zaak van de wereld, maar voor ons was het iets bijzonders. Tot dat moment moest je het doen met een korte beschrijving in een brochure en misschien één kleine foto van de voorkant. Nu konden we thuis al zien waar we zouden slapen.

Tenminste, wanneer de pagina eindelijk verscheen.

Internet was tergend langzaam. Eerst kwam de tekst tevoorschijn, daarna stukje voor stukje de afbeeldingen. Soms bleef een foto halverwege steken en verscheen alleen het bovenste deel van een hotel. Het laden van een pagina duurde bijna langer dan tegenwoordig het inchecken en boarden op Schiphol. Toch bleven we geduldig naar het scherm kijken. Iedere nieuwe foto voelde als een kleine onthulling.

Ik voelde me een beetje als Harry Potter die voor het eerst kennismaakte met een compleet nieuwe wereld. Achter dat scherm bevonden zich opeens plekken waar wij naartoe zouden reizen. Schotse hotels, kastelen, dorpen en landschappen verschenen langzaam in onze woonkamer. Niet vloeiend en haarscherp, maar regel voor regel en pixel voor pixel.

Vanaf dat moment werd de wereld steeds kleiner.

Later kwamen snellere verbindingen, zoekmachines, boekingssites en digitale kaarten. Inmiddels kun je voor vertrek bijna alles bekijken. Je loopt via Street View alvast door de straat, leest wat eerdere gasten van het ontbijt vonden en zoekt uit aan welke kant van het hotel de zon opkomt. Je kunt zelfs vooraf ongeveer zien hoe de transferbus vanaf het vliegveld zal rijden.

Dat maakt reizen gemakkelijker. We hoefden voor Karpathos niemand te spreken en nergens heen te reizen. De volledige vakantie paste in mijn hand.

Toch is er ook iets veranderd. Vroeger zag je een hotel vaak pas echt wanneer de bus ervoor stopte. Je stapte uit, keek omhoog en dacht: dus hier zijn we. Nu herken je de entree soms al voordat de chauffeur de koffers uitlaadt.

De wereld is kleiner geworden, maar ook voorspelbaarder.

Misschien was die trage internetverbinding in 1997 daarom zo bijzonder. We kregen nog maar kleine stukjes van onze bestemming te zien. Net genoeg om nieuwsgierig te worden, maar te weinig om alle verrassingen weg te nemen.

En misschien begon de reis toen al. Niet op Schiphol, maar thuis, terwijl we geduldig wachtten tot het onderste deel van een Schots hotel eindelijk op het scherm verscheen.

Zichtbaarheid

On door DrayinDray BosmaEen reactie plaatsen

“Waarom is Pride nog nodig?”

Het is een vraag die ieder jaar weer opduikt. Meestal niet kwaad bedoeld, maar wel gebaseerd op de gedachte dat de strijd voor gelijke rechten inmiddels wel gestreden is. We mogen trouwen, we mogen kinderen opvoeden en discriminatie is bij wet verboden. Op papier lijkt er veel bereikt.

Maar de werkelijkheid vertelt een ander verhaal.

Afgelopen zaterdag werd de Pride in Berlijn overschaduwd door een dodelijke aanslag. Een dag die in het teken stond van liefde, vrijheid en jezelf mogen zijn, eindigde in verdriet. Dat zoiets juist tijdens een Pride-evenement gebeurt, laat zien dat haat nog altijd bestaat en dat zichtbaarheid voor sommigen blijkbaar nog steeds een doelwit is.

Ook buiten Europa staat de positie van lhbtiq+-mensen onder zware druk. In Rusland is de lhbtiq+-beweging verboden verklaard. Hongarije beperkt Pride en voorlichting steeds verder. Oeganda kent een van de strengste anti-homowetten ter wereld. En in delen van de Verenigde Staten staan rechten die jarenlang vanzelfsprekend leken opnieuw ter discussie.

Maar we hoeven niet eens zo ver over de grens te kijken.

In Nederland besloot de gemeente Oldebroek de Pridevlag niet langer bij het gemeentehuis te hijsen en het lokale lhbtiq+-beleid te schrappen. Sommigen zullen zeggen dat het “slechts een vlag” is. Maar een vlag is meer dan een stuk stof. Het is een signaal. Een boodschap aan inwoners dat zij welkom zijn, gezien worden en zichzelf mogen zijn. Juist daarom doet het ertoe wanneer zo’n symbool verdwijnt.

Zichtbaarheid is nooit bedoeld geweest om aandacht op te eisen. Het gaat erom dat niemand zich hoeft te verstoppen. Dat een jongen zonder angst de hand van zijn vriend kan vasthouden. Dat een meisje zonder schaamte over haar vriendin kan praten. Dat een transgender persoon niet eerst hoeft na te denken of een openbare ruimte wel veilig is.

Ik behoor tot een generatie die nog weet hoe het voelde om voorzichtig te moeten zijn. Om eerst de kamer te scannen voordat je iets persoonlijks vertelde. Om te twijfelen of collega’s, familie of vrienden je wel zouden accepteren. Dankzij mensen die vóór ons zichtbaar durfden te zijn, is er veel veranderd. Niet vanzelf, maar omdat zij hun nek uitstaken.

Juist daarom mogen wij nu niet denken dat het werk erop zit.

Vrijheid verdwijnt zelden in één keer. Meestal gebeurt dat stap voor stap. Een wet hier, een verbod daar, een vlag die niet meer welkom is, een evenement dat extra beveiliging nodig heeft. Pas achteraf zie je hoeveel terrein er ongemerkt verloren is gegaan.

Daarom blijf ik zichtbaar. Niet omdat ik iedere dag met een regenboogvlag wil zwaaien, maar omdat ik hoop dat een volgende generatie zich nooit meer hoeft af te vragen of ze zichzelf wel mag zijn.

Zichtbaarheid is geen provocatie.

Zichtbaarheid is een herinnering dat vrijheid onderhouden moet worden.

Elke dag opnieuw.

Karpathos

On door DrayinDray BosmaEen reactie plaatsen

Afgelopen maandagavond, iets later dan verstandig was, klikten we definitief op ‘Boeken’. Bestemming: Karpathos, Griekenland. Op dat moment voelde het alsof de vakantie eigenlijk al begonnen was. De koffers staan nog gewoon op zolder en het duurt nog weken voordat het vliegtuig opstijgt, maar in gedachten wandel ik al door Griekse straatjes en kijk ik uit over een azuurblauwe baai.

Voorpret is misschien wel de mooiste helft van een vakantie. Je ziet een foto van een verlaten strandje en denkt: daar lig ik straks met mijn handdoek. Je leest over een sfeervol bergdorpje en fantaseert al over een wandeling door smalle straatjes waar de tijd lijkt te hebben stilgestaan. Voor je het weet heb je tientallen tabbladen openstaan met strandjes, uitzichtpunten en gezellige tavernes waar volgens bezoekers de beste moussaka of de lekkerste gegrilde octopus wordt geserveerd.

Dat eten is natuurlijk niet onbelangrijk. Sterker nog, voor mij hoort goed eten gewoon bij vakantie. Geen haast, geen boterham achter je bureau, maar uitgebreid genieten. Een Griekse salade die nog echt naar tomaat smaakt. Versgebakken brood. Tzatziki waarbij je het schaaltje het liefst zou aflikken. Een glas wijn of een koud biertje erbij en de vakantie voelt compleet.

En dan die avonden. De zon is net achter de horizon verdwenen, de warmte hangt nog aangenaam in de lucht en je zoekt een terrasje uit. Mensen kijken. Een beetje praten. Misschien nog een ijsje halen. Je hebt nergens haast voor. Niemand kijkt op zijn horloge. Het enige dat telt is dat het gezellig is.

Ook thuis begint de voorbereiding langzaam vorm te krijgen. Welke boeken mogen mee? Dat blijft elk jaar weer een uitdaging. Je wilt voldoende keuze hebben, maar ook weer niet de halve bibliotheek meeslepen. Gelukkig past er tegenwoordig een hele bibliotheek op een e-reader. Daarnaast download ik alvast een paar films op de iPad. De kans is groot dat ik er helemaal niet naar kijk, maar het idee dat ze klaarstaan voor een luie middag of een lange vlucht geeft een merkwaardig gerust gevoel.

Misschien is dat wel het mooiste aan vakantie: de vrijheid om niets te hoeven doen. Geen wekker. Geen agenda. Geen lijstjes die afgewerkt moeten worden. Uitslapen als je daar zin in hebt. Of juist vroeg opstaan omdat de ochtendzon zo mooi is. Een stranddag inruilen voor een autoritje over het eiland. Of andersom. Alles mag, niets hoeft.

In het dagelijks leven zijn we vaak druk met plannen, afspraken en verplichtingen. Vakantie zet dat allemaal even op pauze. Je hoeft even nergens naartoe, behalve naar waar je zelf zin in hebt.

Karpathos ligt nog even voor ons. Maar in gedachten heb ik al een eerste duik genomen, een paar heerlijke maaltijden gegeten, een stapel boeken verslonden en uren op een terras gezeten terwijl de avond langzaam over het eiland viel.

En misschien is dát wel de echte luxe van een vakantie. Niet alleen de bestemming, maar vooral het heerlijke besef dat er straks een week is waarin helemaal niets moet. Alleen genieten.

Schorriemorrie

On door DrayinDray BosmaEen reactie plaatsen

Sommige woorden verdwijnen zo langzaam uit onze taal dat je pas merkt dat ze weg zijn als je ze jaren later ineens weer hoort. Schorriemorrie is er zo één.

Als kind hoorde ik het regelmatig. Er hoefde maar een groepje jongens iets uit te halen of er riep iemand: “Dat schorriemorrie ook!” Gek genoeg vond ik dat helemaal geen naar woord. Integendeel. Ik zag meteen een stel stripfiguren voor me. Een paar ondeugende schavuiten met een veel te grote pet, een katapult in hun achterzak en een gezicht waarop je de volgende streek al kon aflezen. Geen zware criminelen, maar boefjes die een bal door een ruit schoten, een appel uit een boom pikten of belletje trokken om vervolgens gillend van het lachen weg te rennen.

De werkelijkheid achter het woord was minder lieflijk. Schorriemorrie betekent zoiets als tuig, gespuis of uitschot. Taalkundigen vermoeden dat het via het Bargoens, de taal van marskramers, zwervers en dieven, in het Nederlands terecht is gekomen. Het is familie van woorden als schorem en rapalje.

Toch zit er iets wonderlijks in de klank. Zeg het maar eens hardop: schor-ri-mor-rie. Het danst bijna je mond uit. Alsof het eerder de naam van een ondeugend kaboutertje is dan van een groep straatschoffies. Sommige woorden klinken vriendelijker dan ze eigenlijk bedoeld zijn.

Misschien komt dat omdat vroeger wel meer woorden een glimlach opriepen, zelfs als ze niet als compliment bedoeld waren. Een deugniet was een schavuit. Een opschepper een blaaskaak. Een onhandig figuur een kwibus. Een vreemd type een zonderling. Een druktemaker een belhamel. En wie zich echt onmogelijk gedroeg, was een vlegel of een schoffie.

Ook de uitdrukkingen van toen hoor je steeds minder. Dat is andere koek. Maak dat de kat wijs. Daar lusten de honden geen brood van. Hij heeft ze niet alle vijf. Ze maken plaats voor woorden als cringe, random, slay, toxic en AI. Taal verhuist nu eenmaal met elke generatie mee.

Toch vind ik het jammer als zulke oude woorden helemaal verdwijnen. Ze hebben kleur. Ze vertellen iets over de tijd waarin ze ontstonden. En ze klinken vaak veel vriendelijker dan de woorden die we er tegenwoordig voor gebruiken. Schorriemorrie klinkt bijna vertederend. Zeg tegenwoordig eens “aso”, “hufter” of “tokkie”. Dat voelt meteen een stuk harder.

Misschien denken mensen over vijftig jaar precies hetzelfde over onze taal. Dan bladeren ze door oude berichten en vragen ze zich af wat een influencer eigenlijk was. Of waarom iedereen elkaar ineens cringe noemde. Misschien klinkt appen dan net zo ouderwets als een grammofoonplaat. En wie weet ligt er ergens een opa uit te leggen dat je vroeger nog “even een appje stuurde”, terwijl zijn kleinkind hem glazig aankijkt.

Woorden komen en woorden gaan. Dat is altijd zo geweest.

Maar eerlijk gezegd hoop ik dat schorriemorrie nog een poosje blijft rondzwerven. Al is het maar omdat ik er nog steeds geen gevaarlijke boeven in zie, maar een stel vrolijke stripfiguren die iets hebben uitgespookt en met een onschuldige grijns uit beeld rennen.

Aleppozeep

On door DrayinDray BosmaEen reactie plaatsen

Soms vraag ik me af waarom we het leven zo ingewikkeld maken.
Loop een willekeurige drogist binnen en je wordt omringd door tientallen soorten douchegel. Ze beloven je een tropisch regenwoud, een Scandinavisch bergmeer, een waterval op Fiji of een ochtendwandeling door een bloementuin. Hoe spectaculairder de naam, hoe beter het lijkt te verkopen.

Een naam met rainforest, of zoiets, stond er op één van die flessen. Een bijzondere naam voor een product waarvan de productie het échte regenwoud bepaald geen plezier doet.
En toch stond ik jarenlang gedachteloos zo’n plastic fles leeg te knijpen.
Tot ik Aleppozeep ontdekte.

Geen flitsende verpakking. Geen reclame met fotomodellen die onder een tropische waterval staan te douchen. Gewoon een olijfgroen blok zeep dat eruitziet alsof het al een paar eeuwen meegaat.
En dat blijkt dus ook zo te zijn.

Aleppozeep wordt al meer dan duizend jaar gemaakt in de Syrische stad Aleppo en geldt als de voorloper van veel harde zepen die wij nu kennen. De ingrediëntenlijst is bijna aandoenlijk kort: olijfolie, laurierbesolie, water en loog. Geen ellenlange lijst met onuitspreekbare ingrediënten en geen overdosis parfum.

Sterker nog, de eerste keer vroeg ik me af waar de geur eigenlijk was gebleven.
Maar juist dat begint me steeds meer te bevallen.

Tijdens het douchen voelt mijn huid even wat stroef aan. Waar anderen misschien direct naar een fles bodylotion zouden grijpen, denk ik juist: kijk, hij doet zijn werk. Na het afdrogen is dat gevoel alweer verdwenen en voelt mijn huid gewoon comfortabel aan. Misschien is het vooral psychologie, maar voor mijn gevoel ben ik dan pas écht schoon.

Ik merk bovendien dat mijn huid er rustig op reageert. Vooral mijn handen voelen prettiger aan dan na sommige douchegels. Natuurlijk zal dat voor iedereen anders zijn, maar voor mij werkt het verrassend goed.

Heeft Aleppozeep dan geen nadelen?
Natuurlijk wel.

Hij schuimt veel minder uitbundig dan moderne douchegel. Dat is even wennen. Ook de geur is subtiel en kruidig. Verwacht geen wolk van kokos, vanille of “Arctic Ice Mega Fresh”. En laat je het blok nat in een plasje water liggen, dan wordt het zacht en slijt het sneller.
Maar eerlijk gezegd zijn dat luxeproblemen.

Wat ik misschien nog wel het prettigst vind, is dat zo’n simpel blokje zeep me even laat ontsnappen aan alle marketing. We lijken steeds meer producten nodig te hebben die ons jonger, gladder, frisser en aantrekkelijker beloven te maken. Alsof schoon zijn alleen nog maar kan als het uit een glimmende plastic fles komt.

Misschien is Aleppozeep daarom juist zo verfrissend. Niet omdat het naar een tropisch eiland ruikt, maar omdat het nergens de schijn van ophoudt. Het is gewoon zeep. Meer niet.

Misschien is mijn enthousiasme over een paar maanden weer verdwenen. Ik ken mezelf inmiddels goed genoeg om te weten dat ik soms volledig ergens in kan opgaan. Het zou zomaar een fase kunnen zijn.

Maar voorlopig geniet ik er met volle teugen van.

Soms blijkt een product dat al ruim duizend jaar vrijwel onveranderd wordt gemaakt verrassend modern aan te voelen. Misschien omdat eenvoud uiteindelijk toch moeilijk te overtreffen is.

Warm

On door DrayinDray Bosma1 reactie

Wat een heerlijke zomer is dit toch. Al wekenlang kan de korte broek weer uit de kast en maken mijn slippers overuren. En weet je? Mij hoor je niet klagen. Sterker nog, ik bloei er helemaal van op.

Terwijl sommige mensen al beginnen te zuchten zodra de thermometer de dertig graden aantikt, sta ik juist met een grote glimlach buiten. Geef mij maar een strakblauwe lucht, een zwoele avond en een terras waar je nog om tien uur zonder jas kunt zitten. Het leven voelt gewoon nét iets lichter als je niet eerst drie lagen kleding hoeft aan te trekken voordat je de deur uitgaat.

Deze zomer zijn er op sommige plekken in Nederland zelfs al meerdere regionale hittegolven gemeten, en ook de landelijke hittegolf van eind juni was recordlang voor die maand. Behoorlijk uitzonderlijk dus.

Natuurlijk hoor je ondertussen ook de andere kant. “Het klimaat is naar de knoppen.” Of: “Vroeger was dit allemaal niet zo.” Dat soort opmerkingen vliegen je om de oren zodra het een paar dagen tropisch is.

En ja, het klimaat verandert, en warme extremen komen tegenwoordig vaker voor dan vroeger. Wetenschappelijk goed onderbouwd. Maar het weer en het klimaat zijn ook altijd al in beweging geweest. Nederland kende in het verleden strenge winters tijdens de zogenoemde Kleine IJstijd, waarin rivieren regelmatig dichtvroren en er volop op natuurijs werd gereden. Maar we hebben ook historische hittegolven gehad, zoals die van 1947, 1975 en de legendarische zomer van 1976. Extremen horen dus al eeuwen bij ons weerbeeld. Alleen de frequentie en intensiteit veranderen.

Voor mij is het allemaal een stuk eenvoudiger. Ik geniet.

Want tegen de tijd dat ik denk: zo, nu mag het wel een paar graden minder, staan de herfstbladeren alweer te popelen om van de bomen te vallen. Dat is misschien wel het mooiste aan Nederland. We leven niet maandenlang in hetzelfde seizoen. Elk jaargetijde krijgt zijn beurt. De zomer maakt plaats voor de herfst, daarna volgt de winter en voor je het weet staat de lente alweer voor de deur. Die afwisseling zou ik eigenlijk voor geen goud willen missen.

Dus voorlopig profiteer ik nog even van iedere warme dag die we krijgen. Misschien moet ik mezelf eindelijk eens trakteren op een hangmat. Een plekje in de tuin, een goed boek, een glas koud drinken binnen handbereik en verder helemaal niets.

Nou ja… misschien af en toe even opstaan om een ijsje te halen.
Dat lijkt me een prima vorm van lichaamsbeweging.

Geschiedenis

On door DrayinDray BosmaEen reactie plaatsen

Er zijn mensen die uren kunnen bladeren door boeken over kastelen, oude binnensteden of historische dorpen. Geef mij maar een fotoboek over Almere. Sinds kort ligt de tweede, geheel herziene druk van Almere vanuit de Wolken in de boekhandel. Dat boek moest natuurlijk meteen aan mijn verzameling worden toegevoegd. Inmiddels staan beide edities keurig naast elkaar in de boekenkast.

Ik denk dat mijn fascinatie voor Almere voortkomt uit één bijzonder gegeven: ik woon in een stad die jonger is dan ikzelf. Dat blijft een vreemde gedachte. De meeste Nederlanders wonen in een plaats waarvan de geschiedenis honderden jaren teruggaat. Almere is anders. Hier kun je de complete ontstaansgeschiedenis bijna vanaf de eerste schop zand volgen.

En dat is precies wat deze boeken zo leuk maakt: ze staan boordevol luchtfoto’s van vroeger én van nu. Op de ene pagina zie je een kale vlakte waar de wind vrij spel heeft; op de volgende herken je dezelfde plek als een levendige woonwijk, compleet met scholen, bomen, winkelcentra en drukke wegen. De vergelijking blijft me boeien.

Soms zijn het juist de kleinste details die mijn aandacht trekken. Zo staat er een luchtfoto in waarop alleen een fietstunneltje onder het spoor te zien is. Tegenwoordig ligt dat tunneltje aan het einde van onze straat. Op de foto is verder helemaal niets te zien. Geen huizen. Geen straten. Geen auto’s. Alleen het spoor, het tunneltje en eindeloos veel zand. Als je daar nu staat, kun je je nauwelijks voorstellen dat het er ooit zo uitzag.

Dat vind ik misschien wel het mooiste aan Almere. Je kijkt niet naar een geschiedenis van eeuwen geleden, maar naar een verleden dat veel mensen zich nog kunnen herinneren. De foto’s voelen daardoor verrassend dichtbij.

Veel van het beeldmateriaal komt uit het Stadsarchief Almere. Het is prachtig dat al die foto’s zorgvuldig zijn bewaard. Historisch materiaal hoeft blijkbaar helemaal niet honderden jaren oud te zijn. In Almere is een luchtfoto uit de jaren zeventig of tachtig al een stukje geschiedenis. En eerlijk gezegd vind ik dat minstens zo interessant.

Wat me tijdens het bladeren ook opviel, is hoe snel een jonge stad verandert. Sommige woningen, winkelpanden en andere gebouwen die op de foto’s nog splinternieuw lijken, bestaan inmiddels niet eens meer. Ze hebben alweer plaatsgemaakt voor nieuwe projecten. Dat is misschien wel het bijzondere van Almere: zelfs de geschiedenis blijft voortdurend in beweging. De stad is nog geen zestig jaar oud, maar kent inmiddels al verschillende generaties aan wijken en gebouwen.

Naast mijn interesse in Almere ben ik sowieso gek op luchtfotoboeken. Er is iets bijzonders aan een stad van boven bekijken. Patronen worden zichtbaar, lijnen lopen ineens logisch in elkaar over en je krijgt een totaal ander beeld van een plek waar je dagelijks doorheen loopt. Misschien is dat ook wel waarom ik steeds weer teruggrijp naar deze boeken.

Voor veel mensen is Almere vanuit de Wolken waarschijnlijk gewoon een mooi kijkboek. Voor mij is het veel meer dan dat. Het laat zien hoe een kale vlakte is uitgegroeid tot een volwaardige stad. En misschien maakt juist dat Almere zo bijzonder: je woont niet alleen ín de geschiedenis, je hebt het ontstaan ervan grotendeels zelf meegemaakt.

Monopoly

On door DrayinDray BosmaEen reactie plaatsen

Voordat je het spelbord hebt opengevouwen, weet je eigenlijk al hoe de avond gaat verlopen. Iemand wil de bank beheren, iemand anders gooit nét iets te enthousiast met de dobbelstenen en vroeg of laat roept iemand: “Dat is niet eerlijk!” Monopoly is misschien wel het bekendste bordspel ter wereld, maar ook een spel dat complete families op de proef kan stellen. Toch blijft het al generaties lang onweerstaanbaar.

Opvallend genoeg was Monopoly helemaal niet bedoeld om mensen rijk te laten worden. De oorsprong ligt bij The Landlord’s Game, dat in 1904 werd bedacht door Elizabeth Magie. Zij wilde juist laten zien hoe oneerlijk een systeem van grondbezit en monopolies kon zijn. Het spel was bedoeld als een les in economie, niet als een handleiding om je familie financieel uit te kleden. Pas jaren later maakte Charles Darrow een aangepaste versie, die hij in 1935 aan Parker Brothers verkocht. Lange tijd werd hij gezien als de uitvinder van Monopoly, maar inmiddels is de rol van Elizabeth Magie gelukkig breed erkend. Het blijft een mooi stukje geschiedenis: een spel dat bedoeld was als kritiek op het kapitalisme, groeide uit tot misschien wel het bekendste kapitalistische bordspel ter wereld.

Ik heb jarenlang een zwak gehad voor Monopoly. Niet alleen voor het spel zelf, maar vooral voor alle bijzondere uitgaven. Als ik op vakantie was en ergens een lokale editie zag liggen, ging die meestal mee naar huis. Zo breidde de verzameling zich langzaam uit met spellen uit verschillende landen, maar ook met speciale edities van steden en thema’s. Coca-Cola, James Bond, Pokémon… als er Monopoly op stond, was de kans groot dat ik het wilde hebben.

Dat klinkt misschien onschuldig, maar verzamelaars herkennen vast wat er daarna gebeurt. Zodra mensen weten dat je iets spaart, verandert de wereld. Vrienden, familie en collega’s komen terug van vakantie met een Monopolyspel onder de arm. Ontzettend lief natuurlijk. Alleen… waar laat je ze?

Een postzegelverzameling past nog in een paar albums. Een Monopolyverzameling vraagt op een gegeven moment bijna om een eigen woning. Dozen op dozen verdwenen naar zolder. En hoewel ik uiteindelijk besloot te stoppen met verzamelen, staan daar nog steeds ruim vijftig spellen stof te verzamelen.

Heel af en toe, meestal tijdens de donkere wintermaanden, pak ik er nog eens eentje. Dan verschijnen de plastic huisjes en hotels weer op het bord, worden de stations verdeeld en begint het bekende onderhandelen. “Wil je Kalverstraat ruilen tegen twee stations?” Na een paar uur realiseer ik me steevast waarom een Monopolyspel gerust een hele avond kan duren.

Toch merk ik dat de fanatieke bordspelavonden achter me liggen. De tijd dat ik zonder moeite urenlang straten kocht, huizen bouwde en huur inde, is voorbij. Tegenwoordig vind ik het bijna leuker om de dozen zelf te bekijken. Sommige illustraties brengen herinneringen terug aan vakanties, andere aan mensen die een spel speciaal voor me meenamen. Eigenlijk zijn die dozen een soort fotoalbum geworden, maar dan van karton.

Misschien is dat wel de echte winst van mijn Monopolyverzameling. Niet de hotels op de Kalverstraat of het bezit van vier stations, maar alle verhalen die eraan vastzitten. En zeg nou zelf: in het echte leven is dat toch veel meer waard dan een stapel roze briefjes uit de bank.

Wandeling

On door DrayinDray BosmaEen reactie plaatsen

Afgelopen donderdag leek het een doodgewone werkdag te worden. Laptop dicht, collega’s gedag zeggen en op naar het station. Nog even de trein naar huis pakken en daarna lekker de avond in. Tenminste… dat was het plan.

Op het station bleek al snel dat de spoorwegen daar heel anders over dachten. Een defecte trein zorgde voor flinke problemen. Via een omweg reisde ik eerst naar Naarden-Bussum, om vervolgens weer terug in Weesp terecht te komen. Dat voelde een beetje alsof ik deelnam aan een treinrondrit waar ik me niet voor had aangemeld.

In Weesp werd duidelijk dat er voorlopig helemaal geen treinen meer richting Almere zouden rijden. De verwachting was pas na 19.00 uur. Op dat moment was het nog geen 18.00 uur. Ik keek even op de borden, keek naar buiten en dacht: weet je wat… ik ga gewoon lopen.

Dat klinkt impulsiever dan het was. De route kende ik namelijk al van eerdere hardlooprondjes. Ik wist ongeveer welke kant ik op moest en rekende erop dat, tegen de tijd dat ik Almere Poort zou bereiken, het treinverkeer wel weer voorzichtig op gang zou zijn gekomen.

Alleen was er één klein detail waar ik niet helemaal over had nagedacht: ik droeg geen wandel- of hardloopschoenen. Nee, ik had van die suffige instappertjes aan. Schoenen die prima zijn voor een gewone werkdag, maar een stuk minder geschikt blijken voor een wandeling van 11,5 kilometer. Mijn voeten maakten me daar onderweg steeds nadrukkelijker attent op.

De eerste kilometers gingen nog verrassend soepel. Het weer werkte mee en ik liep lekker door. Het voelde bijna alsof ik mezelf had bevrijd uit de wachtkamer die een station soms kan zijn. Geen omroepberichten meer, geen vertragingsmeldingen en geen mensen die iedere dertig seconden hoopvol naar het vertrekbord kijken.

Na ongeveer acht kilometer diende de rekening zich aan. Mijn voeten deden inmiddels behoorlijk pijn, dankzij die instappertjes. Daar kwamen nog wat protesterende spieren bij. Hardlopen op goede schoenen is één ding, maar stevig doorstappen op dunne zolen is toch echt een heel andere discipline.

Toch zat stoppen er niet in. Iedere stap bracht me dichter bij Almere Poort én verder weg van de spoorproblemen.

Na 11,5 kilometer bereikte ik uiteindelijk station Almere Poort. Mijn inschatting bleek precies goed te zijn: de treinen reden weer. Niet massaal en waarschijnlijk nog wat voorzichtig, maar ze reden. Ik stapte in, zakte neer op een stoel en voelde meteen hoe moe ik eigenlijk was.

Rond 20.00 uur was ik eindelijk thuis, en tegen half elf lag ik uitgeput in bed. In tegenstelling tot de NS was ik toen overigens wél meteen vertrokken.

Neutraliteit

On door DrayinDray BosmaEen reactie plaatsen

Soms kijk ik een film die niet ophoudt wanneer de aftiteling begint. Grâce à Dieu was er zo een. De Franse film uit 2018 van regisseur François Ozon vertelt het waargebeurde verhaal van een aantal mannen die als kind seksueel zijn misbruikt door een priester in Lyon.

Met indrukwekkende rollen van Melvil Poupaud, Denis Ménochet en Swann Arlaud, laat de film zien hoe verschillend mensen omgaan met trauma, schuldgevoel en de behoefte om eindelijk gehoord te worden.

Maar eerlijk gezegd bleef ik niet zozeer hangen bij de daders.

Wat mij vooral bezighield, waren de mensen eromheen.

Ouders. Kerkbestuurders. Gelovigen. Bekenden. Mensen die signalen hadden opgevangen. Mensen die achteraf zeiden dat ze eigenlijk altijd wel een vermoeden hadden gehad. Dat er iets niet klopte. Dat ze weleens verhalen hadden gehoord. Maar ja… wat moest je ermee? En bovendien: zou het toch iets hebben uitgemaakt als je iets had gezegd?

Ik zat met open mond te kijken.

Niet omdat ik naïef ben. We weten inmiddels allemaal hoe vaak machtsmisbruik jarenlang verborgen blijft. Maar telkens weer verbaast het me hoe gemakkelijk mensen zichzelf kunnen overtuigen dat zwijgen de verstandigste keuze is.

Misschien omdat we onszelf graag vertellen dat iemand anders wel zal ingrijpen. Dat de waarheid vanzelf boven tafel komt. Of dat het onze zaak niet is.

Ik geloof daar steeds minder in.
Sterker nog: ik geloof niet dat neutraliteit bestaat.

Op het moment dat je weet dat er onrecht plaatsvindt en je besluit niets te zeggen, maak je óók een keuze. Misschien voelt dat niet zo. Misschien denk je dat je juist neutraal blijft door je erbuiten te houden. Maar in de praktijk werkt die stilte bijna altijd in het voordeel van degene die de macht heeft. De dader hoeft immers niets te vrezen van mensen die wegkijken.

Ik moest tijdens de film denken aan een uitspraak van Elie Wiesel, overlevende van de Holocaust en winnaar van de Nobelprijs voor de Vrede:

Neutraliteit helpt de onderdrukker, nooit het slachtoffer. Stilte moedigt de dader aan, nooit degene die lijdt.
Ik denk dat hij gelijk had.

Dat betekent niet dat iedereen altijd heldhaftig moet zijn. Ik begrijp heel goed dat mensen bang kunnen zijn. Of twijfelen. Of niet weten wat ze moeten doen. Maar zwijgen is geen neutrale positie. Zwijgen heeft gevolgen.

Juist daarom vond ik Grâce à Dieu zo’n indrukwekkende film. Niet omdat hij de misstanden binnen de kerk nog eens blootlegt. Die kennen we inmiddels helaas maar al te goed. Maar omdat hij laat zien hoeveel schade er ontstaat wanneer een hele omgeving besluit weg te kijken.

Soms is onrecht niet alleen het gevolg van één slechte dader.
Soms is het ook het gevolg van heel veel goede mensen die dachten dat hun stem toch niets zou veranderen.

Vlokken

On door DrayinDray BosmaEen reactie plaatsen

Sommige producten koop je niet. Ze horen gewoon bij je jeugd. Ze zijn er altijd, alsof ze net zo vanzelfsprekend zijn als de koffie in de pot of de boter in de koelkast. Voor mij waren dat de Choca-vlokken.

Vanmiddag zag ik ze ineens weer staan in de buurtsuper. Dat eenvoudige beige doosje met het rode vlak en de grote witte letters: CHOCA. Vrijwel onveranderd. Geen hippe verpakking, geen schreeuwerige kreten. Gewoon hetzelfde pak dat ik me herinner uit de keuken van mijn ouders. En ineens was ik weer thuis.

Bij ons stonden Choca-vlokken volgens mij standaard in de keukenkast. Ik kan me niet herinneren dat ze er ooit níét waren. Ontbijt, lunch of een boterham na school; er was altijd wel iemand die de doos op tafel zette.

Als kind was ik een enorme zoetekauw. Ik moet er kilo’s van hebben gegeten. Hoe royaler de chocoladevlokken over de boterham werden gestrooid, hoe beter. Dat de helft naast het brood terechtkwam, hoorde er gewoon bij. Je veegde het weer op je boterham of pikte het met een natte vinger van het tafelkleed. Zonde om chocolade te verspillen.

Ergens onderweg veranderde mijn smaak. Tegenwoordig hoef ik zoetigheid op brood eigenlijk niet meer. Geef mij maar een boterham met kaas, pindakaas of vleeswaren. Toen ik het ouderlijk huis verliet, verdwenen de Choca-vlokken dan ook geruisloos uit mijn leven. Niet omdat ze uit de winkels verdwenen, maar omdat ik er nooit meer naar omkeek.

Tot vandaag.
Grappig genoeg blijkt Choca al tientallen jaren nauwelijks veranderd. Het merk bestaat al sinds de jaren vijftig en werd voor veel Nederlandse gezinnen een vertrouwde naam op de ontbijttafel. Terwijl andere merken regelmatig een nieuw jasje kregen, bleef Choca gewoon Choca. Misschien is dat juist de kracht. Sommige producten hoeven zichzelf niet steeds opnieuw uit te vinden. Ze hoeven alleen maar herinneringen wakker te maken.

Ik heb het pak uiteindelijk niet gekocht. Net als die Pennywafels, waar ik eerder onverwacht weer tegenaan liep, leverde ook deze ontmoeting me geen aankoop op, maar wel een glimlach. Blijkbaar zijn er producten die je niet meer hoeft te eten om ervan te genieten.

Sommige boodschappen neem je niet mee naar huis. Die neem je, heel even, mee terug in de tijd.