Over een maand word ik zestig. Bijna zestig, benadruk ik graag, want zolang het nog kan, houd ik vast aan dat kleine woordje. Lang genoeg om veel geschiedenis te hebben meegemaakt, maar ook om te beseffen dat sommige verhalen van vóór mijn geboorte niet verloren mogen gaan. Zeker niet wanneer het je eigen familie betreft.

Onlangs las ik dat de Duitse bezetter op 10 januari 1941 een verordening uitvaardigde die mensen met geheel of gedeeltelijk Joodse afkomst verplichtte zich te laten registreren. Zelfs één Joodse grootouder was voldoende. Je hoefde het geloof niet aan te hangen, nooit een synagoge van binnen te hebben gezien of jezelf Joods te voelen. Je afkomst bepaalde je plaats in de administratie van de bezetter. En voor die registratie mocht je ook nog eens een gulden betalen. Alsof discriminatie een gemeentelijke dienstverlening was.

Mijn grootvader van moederskant, Izaak Kuiper, was van Joodse afkomst. Hij werd in 1897 geboren in Nijehaske, bij Joure, trouwde met Grietje Borger en woonde later aan de Ubbo Emmiusstraat in Sneek. Zijn Joodse achtergrond werd binnen onze familie gewoon als een gegeven genoemd. Zonder drama, onjoods bijna, zou je met een knipoog kunnen zeggen. Geen geheimzinnigheid, geen groot verhaal. Het hoorde bij hem, zoals zijn naam en zijn geboorteplaats.

Pas nu realiseer ik me dat ook ik, als ik destijds had geleefd, volgens de naziwetgeving als kwartjood geregistreerd had moeten worden. Geen Jodenster, maar wel een administratief stempel op basis van mijn grootvader. Een merkwaardige gedachte. Iemand die je nooit hebt gekend, kon bepalen hoe een regime naar jou keek.

Tijdens de oorlog vond er een razzia plaats in de straat waar mijn grootouders woonden. Mijn opa lag ernstig ziek op bed. Een Duitse functionaris trof hem daar aan en besloot hem te laten liggen. Een menselijke beslissing, midden in een onmenselijk systeem. Ook zulke mensen bestonden. Ik weet niet wat er anders zou zijn gebeurd, maar die beslissing is altijd herinnerd.

Zijn zonen Holke en Sjouke ontkwamen niet aan de Duitse jacht op jonge Nederlandse mannen. Niet vanwege hun Joodse afkomst, maar omdat ze gezonde Hollandse jongemannen waren die de bezetter kon gebruiken voor dwangarbeid. Holke werd tijdens een razzia opgepakt en overleefde de oorlog. Sjouke wist eerst te ontkomen, maar werd alsnog in Amsterdam gearresteerd. Hij belandde in het concentratiekamp Neuengamme, waar hij op 31 december 1944 overleed. Vierentwintig jaar oud. Een leven dat nauwelijks begonnen was.

Ik heb deze verhalen altijd gekend, zonder er voortdurend bij stil te staan. Misschien hoort dat bij ouder worden. Je beseft steeds beter dat geschiedenis niet uitsluitend bestaat uit jaartallen, veldslagen en namen uit schoolboeken. Geschiedenis zat ook bij je grootouders aan de keukentafel.

Volgende maand ben ik zestig. Mijn grootvader is dan al ruim drieënzestig jaar overleden. Sjouke stierf bijna tweeëntachtig jaar geleden. Toch schrijf ik vandaag hun namen op.