Familiegeschiedenis

Over een maand word ik zestig. Bijna zestig, benadruk ik graag, want zolang het nog kan, houd ik vast aan dat kleine woordje. Lang genoeg om veel geschiedenis te hebben meegemaakt, maar ook om te beseffen dat sommige verhalen van vóór mijn geboorte niet verloren mogen gaan. Zeker niet wanneer het je eigen familie betreft.

Onlangs las ik dat de Duitse bezetter op 10 januari 1941 een verordening uitvaardigde die mensen met geheel of gedeeltelijk Joodse afkomst verplichtte zich te laten registreren. Zelfs één Joodse grootouder was voldoende. Je hoefde het geloof niet aan te hangen, nooit een synagoge van binnen te hebben gezien of jezelf Joods te voelen. Je afkomst bepaalde je plaats in de administratie van de bezetter. En voor die registratie mocht je ook nog eens een gulden betalen. Alsof discriminatie een gemeentelijke dienstverlening was.

Mijn grootvader van moederskant, Izaak Kuiper, was van Joodse afkomst. Hij werd in 1897 geboren in Nijehaske, bij Joure, trouwde met Grietje Borger en woonde later aan de Ubbo Emmiusstraat in Sneek. Zijn Joodse achtergrond werd binnen onze familie gewoon als een gegeven genoemd. Zonder drama, onjoods bijna, zou je met een knipoog kunnen zeggen. Geen geheimzinnigheid, geen groot verhaal. Het hoorde bij hem, zoals zijn naam en zijn geboorteplaats.

Pas nu realiseer ik me dat ook ik, als ik destijds had geleefd, volgens de naziwetgeving als kwartjood geregistreerd had moeten worden. Geen Jodenster, maar wel een administratief stempel op basis van mijn grootvader. Een merkwaardige gedachte. Iemand die je nooit hebt gekend, kon bepalen hoe een regime naar jou keek.

Tijdens de oorlog vond er een razzia plaats in de straat waar mijn grootouders woonden. Mijn opa lag ernstig ziek op bed. Een Duitse functionaris trof hem daar aan en besloot hem te laten liggen. Een menselijke beslissing, midden in een onmenselijk systeem. Ook zulke mensen bestonden. Ik weet niet wat er anders zou zijn gebeurd, maar die beslissing is altijd herinnerd.

Zijn zonen Holke en Sjouke ontkwamen niet aan de Duitse jacht op jonge Nederlandse mannen. Niet vanwege hun Joodse afkomst, maar omdat ze gezonde Hollandse jongemannen waren die de bezetter kon gebruiken voor dwangarbeid. Holke werd tijdens een razzia opgepakt en overleefde de oorlog. Sjouke wist eerst te ontkomen, maar werd alsnog in Amsterdam gearresteerd. Hij belandde in het concentratiekamp Neuengamme, waar hij op 31 december 1944 overleed. Vierentwintig jaar oud. Een leven dat nauwelijks begonnen was.

Ik heb deze verhalen altijd gekend, zonder er voortdurend bij stil te staan. Misschien hoort dat bij ouder worden. Je beseft steeds beter dat geschiedenis niet uitsluitend bestaat uit jaartallen, veldslagen en namen uit schoolboeken. Geschiedenis zat ook bij je grootouders aan de keukentafel.

Volgende maand ben ik zestig. Mijn grootvader is dan al ruim drieënzestig jaar overleden. Sjouke stierf bijna tweeëntachtig jaar geleden. Toch schrijf ik vandaag hun namen op.

Goddelijk

Ik heb het bestaan van God nooit geloofd. Tenminste, niet dat ik me kan herinneren. Toch heeft religie altijd een zekere aantrekkingskracht op me gehad. Niet zozeer het geloven zelf, maar alles eromheen. De verhalen, de gebruiken, de geschiedenis en vooral de vraag waarom mensen zo overtuigd kunnen zijn van iets wat ze niet kunnen bewijzen.

Bij ons thuis waren we niet gelovig. Toch ging ik naar een katholieke kleuterschool en later naar de zondagsschool. Dat kon blijkbaar gewoon. Mijn ouders maakten zich er niet druk om. Toen mijn zus later helemaal weg was van The Osmonds en er zelfs mormonen bij ons over de vloer kwamen, was dat ook geen probleem. Of mijn ouders daardoor dichter bij God kwamen, betwijfel ik. Mijn zus kwam in gedachten vooral dichter bij Donny Osmond.

Wat me wel is bijgebleven, is de pausverkiezing van 1978. Ik was elf en herinner me de witte rook en vooral het gevoel dat er iets belangrijks gebeurde. Mijn moeder sprak later over de lachende paus, die na slechts 33 dagen overleed. Mijn vader wist het wel: de katholieke maffia had erachter gezeten. Bewijs had hij niet, maar een goed verhaal was het natuurlijk wel.

Die belangstelling verdween nooit. Rond 2000 werkte ik met een hindoeïstische collega die regelmatig religieuze feesten vierde. Ik werd nieuwsgierig, begon te lezen en kon haar uiteindelijk vertellen waar bepaalde gebruiken vandaan kwamen. Vooral het verhaal van Hanuman, die als kind naar de zon sprong omdat hij dacht dat het een vrucht was, vond ik prachtig. Het deed me denken aan Icarus. Twee totaal verschillende culturen die allebei iets bijzonders met diezelfde zon deden. Kennelijk zijn mensen overal ter wereld dol op verhalen waarin iemand iets te hoog grijpt.

Nieuwsgierig bleef ik. Want wat me fascineert, is hoe mensen al duizenden jaren proberen het onverklaarbare te verklaren, en hoe verhalen daarbij ontstaan, veranderen en van generatie op generatie worden doorgegeven. Soms troostend, soms inspirerend, soms ronduit angstaanjagend.

Uiteindelijk ben ik tot de conclusie gekomen dat God waarschijnlijk niet bestaat. Niet omdat ik iets tegen hem heb. Dat zou nogal lastig zijn bij iemand van wie ik het bestaan betwijfel. Ik heb eenvoudigweg nooit iets ervaren dat me van het tegendeel overtuigde. Maar stel dat dat ooit verandert? Misschien maak ik iets mee waardoor mijn hele kijk op het bestaan kantelt. Iets wat ik niet kan verklaren en waardoor ik ineens anders ga denken. Ik sluit het niet uit. Waarom zou ik?

Iemand die wijzer was dan ik zei ooit dat het om het verhaal gaat, niet om de waarheid. Daar kan ik me behoorlijk in vinden. Een verhaal hoeft niet letterlijk waar te zijn om iets te betekenen. Dus voorlopig geloof ik niet in God. Maar ik blijf geïnteresseerd in iedereen die dat wel doet.

En mocht God toch bestaan, dan mag hij zich gerust eens voorstellen. Het liefst op een zonnig terras. Ik trakteer op koffie. Hij op het wonder.

Nederlanden

Ik zat van de week in de trein naar het werk en las iets over het jaar 1648. De Vrede van Münster. Het einde van de Tachtigjarige Oorlog. En dan ineens: de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Zo’n naam waar je makkelijk overheen glijdt, omdat je ongeveer weet wat ermee bedoeld wordt. Maar dit keer bleef ik hangen bij één woord. Nederlanden. Meervoud.

Ik weet natuurlijk dat Nederland ooit uit verschillende gewesten bestond. Dat onze landsnaam daar nog altijd een taalkundig restje van draagt, had ik nooit echt bedacht. De Republiek was geen strak georganiseerd land zoals we dat nu kennen. Het was een verband van gewesten: Holland, Zeeland, Utrecht, Gelderland, Overijssel, Friesland en Groningen. Ze werkten samen, maar ieder had behoorlijk wat eigen macht. Dit waren toen echt de Nederlanden.

Leuker vond ik nog dat het meervoud in andere talen springlevend is. De Duitsers zeggen die Niederlande, de Engelsen the Netherlands, de Fransen les Pays-Bas en de Spanjaarden los Países Bajos. Allemaal meervoud. Frans en Spaans houden het beeld van de Lage Landen keurig overeind. En wij? Wij maakten er op een gegeven moment gewoon een enkelvoud van. Nederland. Kort, praktisch, efficiënt. Heel Nederlands. Waarom meerdere landen noemen als één woord volstaat?

Toch klinkt Nederlanden veel mooier. Groter. Historischer. Misschien zelfs plechtig. Alsof je niet in Almere woont, maar ergens tussen oude gewesten, dijken en vergaderende heren met molensteenkragen. Niet dat ik behoefte heb aan zo’n kraag of een ganzenveer. Maar het klinkt aanzienlijk indrukwekkender dan: ik woon in Nederland.

Daarom pas ik voortaan een kleine persoonlijke correctie toe. Ik woon niet meer in Nederland. Ik woon in de Nederlanden. En als iemand vragen heeft, kan ik het verder aandikken. Ik ben ook geen gewone Nederlander meer. Ik ben een ingezetene der Nederlanden. Alsof ik ieder moment mijn dukaten kan gaan tellen. Daarna naar de Staten-Generaal, om me licht verontwaardigd uit te laten over de handelsroutes naar de Oost.

In het Engels wordt het nog mooier: “I am an inhabitant of these Netherlands.” These Netherlands. Alsof ik persoonlijk een paar gewesten beheer. Niemand zal er iets van begrijpen als ik het echt gebruik. Dat maakt het alleen maar aantrekkelijker. Soms hoeft taal niet efficiënter te worden. Soms mag ze gewoon een beetje pronken.

Alexander

Op dit moment lees ik, naast nog een paar andere boeken, een biografie over Alexander de Grote. Ik lees eigenlijk altijd meerdere boeken door elkaar en blijkbaar kan een Macedonische veldheer daar ook nog wel bij. Van Alexander wist ik natuurlijk het een en ander. Jong, veroveraar, enorm rijk, Perzen verslagen, tot in India gekomen en op zijn 32ste alweer dood. Maar juist bij zo iemand blijkt al snel dat wat je dénkt te weten vooral de samenvatting uit het geschiedenisboek is.

Ergens wist ik bijvoorbeeld nog dat Alexander niet simpelweg één godsdienst volgde. Hij groeide op met de Griekse godenwereld, met Zeus, Athena en Herakles, maar kwam tijdens zijn veroveringen voortdurend in aanraking met andere goden en religieuze gebruiken. Daar leek hij opvallend gemakkelijk in mee te bewegen. Zeus hoefde niet onmiddellijk plaats te maken wanneer er ergens een andere god opdook. Er kon blijkbaar best nog eentje bij.

Ik had Alexander daarom nooit als bijzonder religieus in mijn hoofd. Eerder als bijgelovig. Iemand die voortekenen serieus nam, offers bracht en orakels raadpleegde. Maar daarmee maak ik een onderscheid dat Alexander waarschijnlijk helemaal niet zou hebben begrepen. In zijn wereld liepen religie en wat wij tegenwoordig bijgeloof noemen door elkaar. Goden konden zich bemoeien met oorlogen, reizen, ziektes en het weer. Dromen konden iets betekenen en een voorteken kon reden zijn om een besluit nog eens te bekijken. Alexander nam dan ook zieners mee op zijn veldtochten en bracht regelmatig offers.

Het beroemdste voorbeeld is zijn bezoek aan het orakel van Amon in de Siwa-oase in Egypte. In 331 voor Christus trok Alexander daarvoor dwars door de woestijn. Dat doe je niet omdat je toevallig toch in de buurt bent. Amon was een belangrijke Egyptische god die door de Grieken met Zeus werd vereenzelvigd. Volgens latere verhalen werd Alexander bij het orakel begroet als zoon van Amon. Wat daar precies is gezegd, weten we niet. Wel weten we dat Alexander als farao in Egypte al met Amon verbonden werd en dat zijn bezoek aan Siwa later een belangrijke rol speelde in de verhalen over zijn goddelijke afkomst.

Of Alexander werkelijk dacht dat hij een zoon van een god was of dat het vooral handige politiek was, is veel moeilijker vast te stellen. Misschien was het allebei. Wanneer je op jonge leeftijd vrijwel ieder leger verslaat dat tegenover je wordt gezet, kan ik me voorstellen dat je op een ochtend in de spiegel kijkt en denkt: verrek, misschien bén ik inderdaad bijzonder.

Tijdens het lezen vroeg ik me ook af hoe iemand als Alexander het in onze tijd zou doen. Waarschijnlijk uitstekend en verschrikkelijk tegelijk. Hij was intelligent, charismatisch, grenzeloos ambitieus en kennelijk in staat mensen zover te krijgen dat ze hem jarenlang naar het einde van de bekende wereld volgden. Zet zo iemand in 2026 en hij zou vermoedelijk niet lang onopgemerkt blijven.

Alleen zou onze wereld hem ook behoorlijk frustreren. Parlementen. Rechters. Verkiezingen. Internationale verdragen. Mensen die gewoon nee tegen hem mogen zeggen. Alexander was dat laatste niet bijzonder gewend. En iemand die na de verovering van het immense Perzische Rijk dacht: mooi, dan gaan we nu verder naar India, lijkt me ook niet het type dat na twee bestuurstermijnen tevreden zijn toegangspasje inlevert.

Zijn orakels zouden waarschijnlijk wél moeiteloos met hun tijd meegaan. We noemen ze alleen anders. Waar Alexander naar Siwa trok om raad te vragen, raadplegen wij opiniepeilingen, algoritmes, influencers, toekomstvoorspellers en inmiddels zelfs AI. We vinden onszelf daarbij een stuk rationeler dan mensen 2300 jaar geleden. Of dat altijd terecht is, laat ik maar even in het midden.

Hoe religieus Alexander uiteindelijk precies was, is misschien niet eens de juiste vraag. Hij leefde in een wereld waarin godsdienst, rituelen, voortekenen, politiek en wat wij bijgeloof noemen geen afzonderlijke vakjes waren. Hij vertrouwde op offers, orakels en verschillende goden, maar vooral ook op zichzelf.
En naarmate zijn rijk groter werd, kwamen die twee steeds dichter bij elkaar.

Jaartallen

Er zijn mensen die in de trein een krant lezen. Of een boek. Sommigen kijken eindeloos naar hun telefoon, alsof daar elk moment iets dringends kan gebeuren. Ik niet. Ik heb een andere gewoonte ontwikkeld.
’s Ochtends, op weg naar mijn werk, open ik Wikipedia en typ ik een willekeurig jaartal in.

Dat kan van alles zijn. 1973. 1821. 1564. Soms iets nog verder weg, omdat het leuk is om te zien hoe dun de geschiedenis kan worden als je maar ver genoeg teruggaat.
    Neem bijvoorbeeld het jaar 1123.
  In dat jaar gebeurde er… tja, niet zo veel. Althans, niet zo veel dat iemand de moeite heeft genomen om het op te schrijven. Hier en daar een oorlogje, een machtswisseling, een bisschop die ergens werd benoemd. En ergens tussendoor krijgt Deventer stadsrechten. Dat soort dingen.
   Daar blijft het dan vaak wel bij. Je merkt meteen hoe geschiedenis werkt. Hoe verder je teruggaat, hoe stiller het wordt. Alsof de wereld toen nog niet zo’n behoefte had om zichzelf voortdurend te documenteren. Er werd natuurlijk net zo goed geleefd, geruzied, gereisd, bemind en gestorven. Alleen schreef niemand het op. Of het is verloren gegaan.

Spring je naar bijvoorbeeld het jaar 1948, dan ontploft de pagina bijna.
   Nieuwe landen. Verkiezingen. Oprichting van organisaties. Boeken, films, uitvindingen. Alles is gedateerd, genoteerd, geclassificeerd. Het voelt soms alsof de wereld na de uitvinding van de typemachine en de archiefkast ineens veel meer gebeurtenissen is gaan produceren.
   Maar dat is natuurlijk niet zo. We zijn ze alleen beter gaan opschrijven.

Het leuke van mijn treinritueel is dat je van alles tegenkomt waar je nooit naar gezocht zou hebben. Een onbekende schrijver. Een vergeten expeditie. Een merkwaardige uitvinding (de Kinetoscope van Edison) uit 1893 waarvan je je afvraagt waarom die niet is blijven bestaan, en het dagblad De Telegraaf wel.
   Soms staat er in zo’n jaartalpagina een boek genoemd. Een titel die ergens blijft hangen. Dan pak ik mijn telefoon er nog eens bij en zoek het op. Wat het is, waar het over gaat, of het nog verkrijgbaar is.
   Af en toe koop ik het.
   Niet omdat ik ernaar op zoek was, maar omdat het mij onderweg heeft gevonden.
   Zo groeit langzaam een stapel boeken die eigenlijk begonnen is bij een willekeurig jaartal in een trein. Het is een soort literair toeval. Alsof je door een oude bibliotheek loopt waar steeds een boek half uit de kast steekt.

Wat mij er vooral aan bevalt, is dat het mijn horizon verbreedt.
   Je komt voortdurend kleine wetenswaardigheden tegen. Dingen die nergens echt belangrijk voor zijn, maar die wel het gevoel geven dat de wereld groter en interessanter is dan de dagelijkse routine van koffie, werk en boodschappen.
   Dat is misschien ook precies wat geschiedenis doet. Niet alleen vertellen wat er gebeurd is, maar je eraan herinneren dat er altijd meer is dan het moment waarin je leeft.
   En dat allemaal dankzij een simpele gewoonte: een jaartal intikken en kijken wat er gebeurt.

Vanmorgen was het 1682.
   Ik weet nu iets over een Franse ontdekkingsreiziger, een obscure theologische ruzie tussen koning Lodewijk XIV en de Paus, en een toneelstuk dat allang niemand meer opvoert.
   Niet slecht voor een treinrit van twintig minuten.

Elagabalus

Laat ik u vertellen over Elagabalus. Veertien jaar jong, keizer van het Romeinse Rijk, en daarmee jonger dan de meeste pubers die vandaag met knikkende knieën hun eerste bijbaan ingaan. Ik denk bij hem eerlijk gezegd niet zozeer aan een monster, maar aan een kind in een snoepwinkel. Alles mag. Alles kan. Niemand die echt nee zegt. En dus pak je alles tegelijk, tot je misselijk wordt en de winkel afbrandt.

Het rijk liep van mistig Brittannië tot zinderend Syrië, maar in Rome geloofde men heilig dat alles in orde bleef zolang Jupiter op zijn plek stond en iedereen zich een beetje normaal gedroeg. Elagabalus had daar geen boodschap aan. Hij heette officieel Marcus Aurelius Antoninus; een hele mond vol. Elagabalus was priester van een Syrische zonnegod en nam die god bloedserieus. Hij sleepte heilige objecten uit tempels, zette zijn eigen cultus boven Jupiter en maakte er een spektakel van. Religieuze vernieuwing mocht best, zolang die onzichtbaar bleef. Dat detail was hem ontgaan.

De Romeinse schrijvers kregen het er warm van. Cassius Dio schreef met een persoonlijk beledigde pen: jurken, make-up en pruiken. Huwelijken alsof het kortingsbonnen waren. En dan die Vestaalse maagd. Dat was heiligschennis in hoofdletters. Ik vergelijk het met een paus die bij een popupstore gaat werken. Een bedrijf vol grote ideeën, weinig regels en een bijna aandoenlijk geloof dat alles beter kan. Zet dat naast een instituut dat leeft van ritueel en traditie, en het is begrijpelijk waarom Rome collectief de zenuwen kreeg.

En dan het beruchte verhaal dat Elagabalus zijn artsen zou hebben gevraagd hem een vagina te geven. Misschien waar, misschien niet. Maar de Romeinen hadden het verhaal nodig. Het was te perfect. Een keizer die niet wist wat hij hoorde te zijn, dat was erger dan slecht bestuur. Identiteit werd schandaal, en schandaal werd geschiedenis.

Besturen kon hij inderdaad niet. Hij liet het over aan vrienden, kleineerde de Senaat en begreep het leger niet. Dat laatste is altijd fataal. De Praetoriaanse Garde trok de stekker eruit. Zijn grootmoeder, die hem op de troon had geholpen, regelde ook zijn val. Familie is handig tot het dat niet meer is.

Hij eindigde dood, samen met zijn moeder, door Rome gesleept en in de Tiber gegooid. Damnatio memoriae. Weg ermee. Alsof alles dan weer netjes werd.

Maar eerlijk is eerlijk: ik zie vooral een losgelaten kind met te veel macht en te weinig grenzen. Dat is gevaarlijk, maar ook herkenbaar. En dan denk ik aan een volwassen leider die wél weet wat hij doet, maar structureel schade aanricht. Dat is misschien wel erger. Een president van de Verenigde Staten, Donald ‘Stupidity’ Trump bijvoorbeeld, die niet uit onbezonnenheid handelt maar uit hallucinerende overtuiging, en daarbij zijn eigen volk meesleurt, splijt en verarmt. Dat voelt minder als snoepwinkel en meer als sloopbedrijf. Dan heb ik meer sympathie voor de regerende tiener Elagabalus.

Patroclus

Laat ik u vertellen over Patroclus. Hij werd bekend als de jongen die altijd naast Achilles stond: zijn kameraad, zijn steun en toeverlaat, iemand die nooit wilde schitteren maar altijd aanwezig was. In de verhalen van de Grieken was hij niet de grote krijger, niet degene die het meeste lawaai maakte, maar juist de stille kracht op de achtergrond. We kennen hem uiteindelijk van Homerus’ Ilias, dat oude epische verhaal over Troje, waar alles draait om glorie, wraak en goddelijke tussenkomsten. Tussen al dat geweld en die overdrijvingen valt Patroclus op. Niet omdat hij grootse dingen doet, maar omdat hij er gewoon is.

Achilles trok zich terug uit de strijd, diep beledigd. Agamemnon had een vrouw opgeëist die ook Achilles’ eer raakte. Zijn trots voelde gekwetst, zijn status als grootste krijger werd in twijfel getrokken, en hij weigerde nog langer te vechten voor mensen die hem niet respecteerden. Zonder hem leden de Grieken zware verliezen, en daar zag Patroclus dat hij iets moest doen.

En als je het mij vraagt, was er meer tussen die twee dan kameraadschap. Homerus vertelt het niet expliciet, maar ik stel me voor hoe hun lichamen elkaar vonden in de schaduw van de tenten: hoe een hand over een borst gleed, hoe een kus die nooit wordt opgeschreven hen even uit de wereld tilde. Het is passie en tederheid tegelijk, een strelende brand in het hart van de strijd. Soms leek het alsof het pantser dat Patroclus aantrok niet alleen bescherming bood, maar ook de warmte en aanwezigheid van Achilles zelf overbracht.

Toen Patroclus het strijdveld betrad, klopte zijn hart niet alleen van angst of plicht, maar ook van verlangen, van een heimelijke nabijheid die alles door elkaar schudde. Natuurlijk liep het verkeerd af: Hector stak hem neer. Patroclus stierf niet in een heldhaftige pose; hij stierf menselijk. Maar zijn dood veranderde alles. Achilles keerde terug, woedend, gebroken, gedreven door liefde en passie—aangejaagd door een storm die alleen hij begrijpt.

En vergeet de andere helden niet: niet alleen Achilles of Hector, maar al die mythische figuren die soms op de achtergrond aanwezig zijn. Zij maken het toneel compleet, waar liefde en strijd, passie en plicht elkaar kruisen.

Patroclus was een stille kracht. Loyaliteit, opoffering en hartstocht waren zijn wapens. Mensen zoals hij vergeet je niet snel. Ze zitten in een blik, een aanraking, een stille warmte die alles verandert.

Patroclus. Niet alleen de vriend of sterfelijke held, maar ook de geliefde van Achilles, de stille motor van een episch drama. Misschien is dat de mooiste heldendaad: er zijn voor iemand anders, alles voelen en geven, terwijl je ook oog houdt voor alle helden om je heen, mythisch of menselijk.